Formative Meta-Theory: A Sadrian Framework for the Islamization of the Human Sciences

Khormaei, Farhad

Formative Meta-Theory: A Sadrian Framework for the Islamization of the Human Sciences

Document Type : Original Article

Author

farhad khormaei

Abstract

Over the past five decades, the idea of Islamization of knowledge—often referred to as Islamic science—has emerged as a serious intellectual endeavor, accompanied by diverse theories concerning its possibility, necessity, and practical realization. In recent years, Iranian scholars have also taken significant steps toward actualizing this vision. Each of these perspectives carries its own strengths, innovations, and limitations.
The Formative Meta-Theory, rooted in Islamic thought, represents an epistemological initiative to bridge the domains of religion and science. Drawing upon Islamic philosophy—particularly the Transcendent Philosophy (Ḥikmat al-Muta‘āliyah) of Mulla Sadra—it seeks to articulate a theoretical framework that offers a constructive alternative for human and social sciences research. This meta-theoretical approach integrates key philosophical foundations such as the primacy of existence, the gradation of being, and substantial motion, to propose an abstract epistemic system known as the Formative Cognitive Device.
Within this framework, the meta-theory advances a Formative Methodology designed to guide researchers in generating scientific knowledge aligned with Islamic intellectual principles. By operationalizing concepts such as Formative Ontology and Formative Entity-recognition, it establishes the foundation for a distinct approach to theorizing and methodological design in research.

Keywords

Formative Approach

Formative Meta-Theory

Formative Methodology

Formative Entity-recognition

Formative Entity-ideagraphy

1- ایمان، محمد تقی و کلاته ساداتی، احمد. )1392( . روش شناسی علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

2- باقری، خسرو. (1374). هویت علم دینی ، کدامین وحدت . روش شناسی علوم انسانی. 1(3)3-15.

3- بستان، حسین. (1384). گامی به سوی علم دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

4- بوستانی، مهدی. پولادی، کمال و توسلی رکن آبادی، مجید.(1397). فرانظریه به عنوان ابزاری برای فهم. فصلنامه پژوهش های سیاسی و بین المللی.9(37)193-208.

5- بیتس، مارس، جی. )1387( . مقدمه ای بر فرانظریه ، نظریه و الگوها. فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی. ترجمه غلام حیدری. فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی. 11(4)،44 . 275- 297.

6- پارسانیا، حمید.(1388). علم دینی از منظر حکمت اسلامی. راهبرد فرهنگ.2(5)19- 30.

7- پسندیده، عباس. )1386الف( . در آمدی بر روش شناسی فهم معارف روان شناختی از احادیث. علوم حدیث، 12(3و4)88-109.

8- تقوی، سید محمد رضا. )1399(. الگوی علوم انسانی اسلامی: چارچوب نظری و مدل عملیاتی. تهران: آفتاب توسعه.مرکز پژوهش های علوم انسانی صدرا.

9- خرمائی، فرهاد. )1385(. علم خوب در علوم انسانی چه نوع علمی است؟پرسشی درست یا غلط. مجموعه مقالات اولین کنگره ملی علوم انسانی. تهران : مرکز همایش های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.

10- خرمائی ، فرهاد.)1390(. روان شناسی در پارادایم الهی. مجموعه مقالات کنگره بین المللی روان شناسی و دین. تهران:دانشگاه تهران.

11- خرمائی ، فرهاد.)1402( . روش شناسی تکوینی: نگاهی تحولی به پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی اسلامی. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. 31، 73-94.

12- دهخدا، علی اکبر، معین، محمد، شهیدی، سید جعفر و احمدی گیوی ، حسن. )1377(. لغت نامه دهخدا تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران ، روزنه.

13- ریتزر، جورج. (1374). نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر. ترجمعه محسن ثلاثی، تهران:علمی

14- ریتزر، جرج و گودمن، داگلاس. جی.(1390). نظریه ی جامعه شناسی مدرن . مترجمین: خلیل میرزائی و عباس لطفی زاده ، تهران:انتشارات جامعه شناسان، چاپ اول.

15- زاهد زاهدانی، سید سعید. )1402(. جامعه شناسی با رویکردی سه وجهی. تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری.

16- شیخ الاسلامی. راضیه و علوی، سید عابد. )1402(. علم تحول انسان از منظر فرانظریه. فصلنامه اندیشه های نوین تربیتی،19(1)،67، 49 – 66.

17- کوهن، تامس.س.(1983). ساختار انقلاب های علمی. ترجمه عباس طاهری. تهران:قصه

18- کافی، مجید و جمشیدیها، غلامرضا. (1391). مدل روش شناختی در نظریه پردازی در علوم انسانی اسلامی. روش شناسی علوم انسانی. 18(72)81- 109.

19- گلشنی، مهدی. )1385(. از علم سکولار تا علم دینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

20- مسعودی، حمید و یوسفی، علی. (1400). فرانظریه پردازی ضرورتی برای نقد نظریات جامعه شناسی. پژوهش نامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی .21(7)341-357.

21- موحد ابطحی،سید محمد تقی. )1401(.در آمدی بر ایده علوم انسانی اسلامی. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،مرکز پژوهش های علوم انسانی اسلامی صدرا.

22- موحد ابطحی،سید محمدتقی. (1402). تاملاتی در باب علم دینی. تهران: موسسه فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم تحقیقات و فناوری.

23- مهدوی، سید محمد صادق و بستان، حسین (1391). مبانی روش شناختی نظریه سازی در جامعه شناسی اسلامی با تطبیق بر جامعه شناسی خانواده . روش شناسی علوم انسانی.18(71)69-98.

24- میری.سید محسن.(1389). تاثیر ویژگی های انسان در شکل گیری باور از منظر قرآن کریم با تاکید بر خود برتر بینی. اسراء. 2(4،6)65-80.

1. Bates,M.J. (2005). An Introduction to Metatheories, and Models. In:Theories of Information Behavior, Edited By Karen. E. Fisher, Sandra Erdelez and Lynne.e (E.D)Mckechnie, Medford, New Jersey:Information Today.pp1-24.

2. Lawler, E.& Ford, R.(1993). Meta theory and friendly competition in theory growth:the case of power processes in bargaining ,In Beger, J & Zelditch. Morris. Jr(Eds),theoretical research programs:studies in growth of theory.Stanford:Stanford University press.

3. Neufeldt.v,.& Guralink.D.B.(1994). Webster new world dictionary.New york:prentice hall.

4. Overton,W.f.(2014). The process-relational paradigm and relation developmental –systems metamodel as context .Research in human Development,11(4),323-331.

5. Overton,W.F.(2015). Processes .relations,and relational-developmental-system,In W,F,Overton,P.C,M,Molenaar,& R,M,Lerner(Eds,),Handbook of child psychology and developmental science:Theory and method,Chapter 2(p.1-54),john Wiley &Sons Inc.

6. Ritzer,G., Zhao,S.& Murphy,J.(2006). Metatheory in Sociology the Basic Parameters and the Potetial contributions of Postmodernism,In Jonathan H .Turner (ed.). Handbook of Sociological Theory.Handbooks of Sociology and Social Research, Springer.

7. Zhao,.S. (1991). Metatheory, Metamethod,meta data Analysis:what, why, and how. Sociological perspective vol 34,No.3