Jurisprudential and legal analysis of fraud in online transactions

Document Type : Original Article

Authors

1 Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

2 Doctoral student of Fiqh and Fundamentals of Islamic Law, Mazandaran University, Babolsar, Iran.

3 : Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.

Abstract
In today's digital world, online transactions are a cornerstone of the modern economy. The rise of economic interactions in cyberspace has brought with it security and legal challenges, including fraud in transactions. This research aims to conduct a jurisprudential (fiqhi) and legal (huquqi) analysis of the validity or invalidity of fraudulent online transactions, examining the religious and legal dimensions of this significant phenomenon. In this study, the issue is evaluated by referencing the opinions of Islamic jurists (fuqahā'), the principles of civil law, and Iran's cybercrime laws. The analysis indicates that while fraud is inherently reprehensible and contrary to honesty, justice, and transparency in both digital and traditional transactions, fundamental differences in the nature of the platform, the means of communication, and the ability to verify facts in digital dealings necessitate an independent examination of the issue. In this context, concepts such as ghash (deception/adulteration), tadlis (fraudulent misrepresentation), and data manipulation have been investigated as primary examples of fraud in online transactions. The research methodology is descriptive-analytical and ijtihadi (based on jurisprudential reasoning), employing a comparative analysis between jurisprudential and legal systems to elucidate the points of convergence and divergence between physical and online transactions.

Keywords


منابع
قرآن
1.      ابن قدامه، عبدالله بن احمد (1403ق). المغنی. بیروت: انتشارات دارالفکر.
2.      اخوان فرد، مسعود، محمد امین کیخا فرزانه، امین بدیع صنایع (1392). «مقایسه تقلب نسبت به قانون و حیل شرعیه در حقوق خصوصی»، پژوهش نامه حقوق اسلامی تهران. س 14، ش2(پیاپی38).
3.      اردبیلی، سیدعبدالکریم (1423ق). فقه القضاء. قم: نشر جامع المفید.
4.      اردبیلی، محمدعلی (1400). حقوق جزای عمومی. تهران: نشر میزان.
5.      السان، مصطفی (1391). حقوق تجارت الکترونیکی. تهران: سازمان سمت.
6.      امامی، حسین (1340). حقوق مدنی. تهران: انتشارات کتابفروشی اسلامی.
7.      انصاری، مرتضی (1415ق). مکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
8.      ایوبی، زهرا، مرتضی شهبازی نیا، محمد عیسائی، حسن بادینی (1398). «بررسی تطبیقی تخصیص خطر تراکنش غیرمجاز در بانکداری الکترونیک(نظام حقوقی ایران و آمریکا)»، پژوهش های حقوق تطبیقی. دوره 23، شماره 3، 35-68.
9.      بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضره فی أحکام العترة الطاهرة. قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
10.  بنی اسدی، رضا، ملیحه باقری نژاد یزدی (1402). «تقلب در امتحانات نظام آموزشی از منظر فقه اسلامی»، دفتر مطالعات اندازه گیری و ارزشیابی آموزشی. سال 13، شماره 41، 147 169.
11.  حاجی زاده، محمدرضا (1402). «بررسی مبانی و قلمرو مسئولیت مدنی بانک ها در تراکنش‌های الکترونیکی و شیوه جبران خسارت آن در برابر مشتریان»، هشتمین کنفرانس ملی مطالعات مدیریت و اقتصاد در علوم انسانی، https://civilica.com/doc/1797696 .
12.  حسن زاده دیزجی، عذرا، ناصر دلگشامهر (1399). «بررسی فقهی و حقوقی تقلّب در اعتبارات اسنادی و تاثیر آن در تجارت بین الملل با مطالعه تطبیقی»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی سال سوم. شماره 26، ۱۴۱ ۱۵۰.
13.  حسینی، سید مجتبی (1390). رساله‌ دانشجویی. قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها؛ دفتر نشر معارف.
14.  حلبی، عزالدین ابوالمکارم حمزه بن‌علی‌بن‌زهره (1392). غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع. تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
15.  حلی، محمد بن منصور بن احمد(ابن ادریس) (1411ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
16.  خمامی زاده، فرهاد (1391). «شرایط، آثار و جایگاه قاعده تقلب نسبت به قانون در حقوق بین الملل خصوصی»، مجله حقوق خصوصی. دوره 9، شماره2(پیاپی21).
17.  خمینی، سید روح الله (1392). استفتائات امام‌خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
18.  خمینی، سید روح الله (1379). تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
19.  خویی، سید ابوالقاسم (1417ق). مصباح الفقاهه. قم: انتشارات مؤسسه انصاریان.
20.  خویی، سید ابوالقاسم (1410ق). منهاج الصالحین. قم: انتشارات مدینة العلم.
21.  دادفر، مریم، فاطمه سیفی (1399). «غش در معامله از دیدگاه فقه»، فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین. دوره1، شماره1.
22.  دعموش عاملی، علی (1392). دائرة المعارف اطلاعات و امنیت در آثار و متون اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه امام حسین(ع).
23.  دادخواه، جهانگیر (1393). واژه نامه تخصصی فناوری ارتباطات و اطلاعات. تهران: دیباگران.
24.  رضایی، علی، مریم کریمی (1400). «بررسی امنیت در تراکنش های آنلاین بانکی»، فصلنامه مطالعات بانکداری اسلامی. سال 6، شماره13.
25.  رضوی، سید محسن (1397). بررسی فقهی حقوقی خیارات در قانون تجارت الکترونیکی. قم: رضوی اصل.
26.  شیخ طوسی، ابوجعفر (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: المکتبه المرتضویه الحیاء آثار الجعفریه.
27.  شهبازی نیا، مرتضی، محمد عیسائی تفرشی، کوروش کاویانی، اسماعیل فرجی (1390). «عبور از شخصیت حقوقی شرکت در فرض تقلب شریک در حقوق ایران و انگلیس»، مجله حقوقی دادگستری. دوره75، سال سوم، شماره 74، 39-9.
28.  شهید اول، محمد بن مکی (1417ق). الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
29.  شهیدثانی، زین‌الدین بن نورالدین علی (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
30.  صادقی، حسین (1388). مسئولیت مدنی در ارتباطات الکترونیک. تهران: انتشارات میزان.
31.  طباطبایی، محمدصادق، رسول قاسمی (1390). «قاعده جلوگیری تقلب نسبت به قانون در حقوق داخلی»، مجله حقوق اسلامی. سال8، شماره 31، 155-127.
32.  عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت(ع).
33.  عاملی، سید محمدجواد (1391ق). مفتاح الکرامه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
34.  علامه حلی، حسن بن یوسف (1347ق). تذکره الفقهاء. تهران: مکتبه المرتضویه.
35.  عمید، حسن (1390). فرهنگ فارسی عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر.
36.  علیدوست، ابوالقاسم (1388). فقه و مصلحت. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
37.  غروی نائینی، میرزا محمد (1413ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین.
38.  فرجی، حمید (1386). دلالی در حقوق ایران تحلیل مسئولیت مدنی دلال. تهران: انتشارات خرسندی. چاپ اول.
39.  قدیر، محسن، حسین کاظمی (1400). «مبانی نظری تقلب نسبت به قانون و آثار آن در پرتو فقه امامیه و حقوق بین الملل خصوصی ایران»، پژوهش تطبیقی اسلام و غرب، دوره8. شماره2، صص244-219.
40.  قمی، ابوالقاسم (1413ق). جامع الشتات فی اجوبة السؤالات. تهران: انتشارات کیهان.
41.  کاشانی، سید محمود (1352). نظریه تقلب نسبت به قانون حیل. تهران: انتشارات دانشگاه ملی سابق.
42.  کاویانی، کوروش (1386). حقوق شرکت‌های تجاری. تهران: انتشارات بنیاد حقوقی میزان.
43.  کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
44.  مکارم شیرازی، ناصر (1383). حیله های شرعی و چاره جویی های صحیح در فقه اسلامی. قم: انتشارات مدرسه امام علی ابن ابی طالب(ع).
45.  مکارم شیرازی، ناصر (1394). القواعد الفقهیه. قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع).
46.  مانیان، امیر، محمدرضا، زندی منش (1402). مبانی تجارت الکترونیک. تهران: نگاه دانش.
47.  مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
48.  محقق داماد، سید مصطفی (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
49.  محمدی، مهدی (1398). تقلب علمی: تعاریف، مصادیق و راهکارهای مقابله. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
50.  مشکینی، علی (1371). اصطلاحات الاصول. قم: انتشارات الهادی.
51.  مطهری، مرتضی (1364). ربا، بانک و بیمه. تهران: انتشارات صدرا.
52.  مقصودی، رضا (1394). «سوء استفاده از حق در حقوق بین الملل خصوصی»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، سال4، شماره12.
53.  مغنیه، محمدجواد (1421ق). فقه الامام الصادق(ع). قم: انتشارات مؤسسه انصاریان.
54.  موسوی قزوینی، سید على (1424ق). ینابیع الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام. قم: انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
55.  نقیبی، سیدابوالقاسم (1389). «حریم خصوصی در مناسبات و روابط اعضای خانواده»، فصلنامه فقه و حقوق خانواده(ندای صادق).  سال 15، شماره ۵۲.
56.  نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهرالکلام. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
57.  نخجوانی، نرگس (1383). حقوق حمای
منابع
قرآن
1.      ابن قدامه، عبدالله بن احمد (1403ق). المغنی. بیروت: انتشارات دارالفکر.
2.      اخوان فرد، مسعود، محمد امین کیخا فرزانه، امین بدیع صنایع (1392). «مقایسه تقلب نسبت به قانون و حیل شرعیه در حقوق خصوصی»، پژوهش نامه حقوق اسلامی تهران. س 14، ش2(پیاپی38).
3.      اردبیلی، سیدعبدالکریم (1423ق). فقه القضاء. قم: نشر جامع المفید.
4.      اردبیلی، محمدعلی (1400). حقوق جزای عمومی. تهران: نشر میزان.
5.      السان، مصطفی (1391). حقوق تجارت الکترونیکی. تهران: سازمان سمت.
6.      امامی، حسین (1340). حقوق مدنی. تهران: انتشارات کتابفروشی اسلامی.
7.      انصاری، مرتضی (1415ق). مکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
8.      ایوبی، زهرا، مرتضی شهبازی نیا، محمد عیسائی، حسن بادینی (1398). «بررسی تطبیقی تخصیص خطر تراکنش غیرمجاز در بانکداری الکترونیک(نظام حقوقی ایران و آمریکا)»، پژوهش های حقوق تطبیقی. دوره 23، شماره 3، 35-68.
9.      بحرانی، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضره فی أحکام العترة الطاهرة. قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
10.  بنی اسدی، رضا، ملیحه باقری نژاد یزدی (1402). «تقلب در امتحانات نظام آموزشی از منظر فقه اسلامی»، دفتر مطالعات اندازه گیری و ارزشیابی آموزشی. سال 13، شماره 41، 147 169.
11.  حاجی زاده، محمدرضا (1402). «بررسی مبانی و قلمرو مسئولیت مدنی بانک ها در تراکنش‌های الکترونیکی و شیوه جبران خسارت آن در برابر مشتریان»، هشتمین کنفرانس ملی مطالعات مدیریت و اقتصاد در علوم انسانی، https://civilica.com/doc/1797696 .
12.  حسن زاده دیزجی، عذرا، ناصر دلگشامهر (1399). «بررسی فقهی و حقوقی تقلّب در اعتبارات اسنادی و تاثیر آن در تجارت بین الملل با مطالعه تطبیقی»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی سال سوم. شماره 26، ۱۴۱ ۱۵۰.
13.  حسینی، سید مجتبی (1390). رساله‌ دانشجویی. قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها؛ دفتر نشر معارف.
14.  حلبی، عزالدین ابوالمکارم حمزه بن‌علی‌بن‌زهره (1392). غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع. تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
15.  حلی، محمد بن منصور بن احمد(ابن ادریس) (1411ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
16.  خمامی زاده، فرهاد (1391). «شرایط، آثار و جایگاه قاعده تقلب نسبت به قانون در حقوق بین الملل خصوصی»، مجله حقوق خصوصی. دوره 9، شماره2(پیاپی21).
17.  خمینی، سید روح الله (1392). استفتائات امام‌خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
18.  خمینی، سید روح الله (1379). تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
19.  خویی، سید ابوالقاسم (1417ق). مصباح الفقاهه. قم: انتشارات مؤسسه انصاریان.
20.  خویی، سید ابوالقاسم (1410ق). منهاج الصالحین. قم: انتشارات مدینة العلم.
21.  دادفر، مریم، فاطمه سیفی (1399). «غش در معامله از دیدگاه فقه»، فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین. دوره1، شماره1.
22.  دعموش عاملی، علی (1392). دائرة المعارف اطلاعات و امنیت در آثار و متون اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه امام حسین(ع).
23.  دادخواه، جهانگیر (1393). واژه نامه تخصصی فناوری ارتباطات و اطلاعات. تهران: دیباگران.
24.  رضایی، علی، مریم کریمی (1400). «بررسی امنیت در تراکنش های آنلاین بانکی»، فصلنامه مطالعات بانکداری اسلامی. سال 6، شماره13.
25.  رضوی، سید محسن (1397). بررسی فقهی حقوقی خیارات در قانون تجارت الکترونیکی. قم: رضوی اصل.
26.  شیخ طوسی، ابوجعفر (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: المکتبه المرتضویه الحیاء آثار الجعفریه.
27.  شهبازی نیا، مرتضی، محمد عیسائی تفرشی، کوروش کاویانی، اسماعیل فرجی (1390). «عبور از شخصیت حقوقی شرکت در فرض تقلب شریک در حقوق ایران و انگلیس»، مجله حقوقی دادگستری. دوره75، سال سوم، شماره 74، 39-9.
28.  شهید اول، محمد بن مکی (1417ق). الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
29.  شهیدثانی، زین‌الدین بن نورالدین علی (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
30.  صادقی، حسین (1388). مسئولیت مدنی در ارتباطات الکترونیک. تهران: انتشارات میزان.
31.  طباطبایی، محمدصادق، رسول قاسمی (1390). «قاعده جلوگیری تقلب نسبت به قانون در حقوق داخلی»، مجله حقوق اسلامی. سال8، شماره 31، 155-127.
32.  عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت(ع).
33.  عاملی، سید محمدجواد (1391ق). مفتاح الکرامه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
34.  علامه حلی، حسن بن یوسف (1347ق). تذکره الفقهاء. تهران: مکتبه المرتضویه.
35.  عمید، حسن (1390). فرهنگ فارسی عمید. تهران: انتشارات امیرکبیر.
36.  علیدوست، ابوالقاسم (1388). فقه و مصلحت. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.
37.  غروی نائینی، میرزا محمد (1413ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین.
38.  فرجی، حمید (1386). دلالی در حقوق ایران تحلیل مسئولیت مدنی دلال. تهران: انتشارات خرسندی. چاپ اول.
39.  قدیر، محسن، حسین کاظمی (1400). «مبانی نظری تقلب نسبت به قانون و آثار آن در پرتو فقه امامیه و حقوق بین الملل خصوصی ایران»، پژوهش تطبیقی اسلام و غرب، دوره8. شماره2، صص244-219.
40.  قمی، ابوالقاسم (1413ق). جامع الشتات فی اجوبة السؤالات. تهران: انتشارات کیهان.
41.  کاشانی، سید محمود (1352). نظریه تقلب نسبت به قانون حیل. تهران: انتشارات دانشگاه ملی سابق.
42.  کاویانی، کوروش (1386). حقوق شرکت‌های تجاری. تهران: انتشارات بنیاد حقوقی میزان.
43.  کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
44.  مکارم شیرازی، ناصر (1383). حیله های شرعی و چاره جویی های صحیح در فقه اسلامی. قم: انتشارات مدرسه امام علی ابن ابی طالب(ع).
45.  مکارم شیرازی، ناصر (1394). القواعد الفقهیه. قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع).
46.  مانیان، امیر، محمدرضا، زندی منش (1402). مبانی تجارت الکترونیک. تهران: نگاه دانش.
47.  مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
48.  محقق داماد، سید مصطفی (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
49.  محمدی، مهدی (1398). تقلب علمی: تعاریف، مصادیق و راهکارهای مقابله. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
50.  مشکینی، علی (1371). اصطلاحات الاصول. قم: انتشارات الهادی.
51.  مطهری، مرتضی (1364). ربا، بانک و بیمه. تهران: انتشارات صدرا.
52.  مقصودی، رضا (1394). «سوء استفاده از حق در حقوق بین الملل خصوصی»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، سال4، شماره12.
53.  مغنیه، محمدجواد (1421ق). فقه الامام الصادق(ع). قم: انتشارات مؤسسه انصاریان.
54.  موسوی قزوینی، سید على (1424ق). ینابیع الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام. قم: انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
55.  نقیبی، سیدابوالقاسم (1389). «حریم خصوصی در مناسبات و روابط اعضای خانواده»، فصلنامه فقه و حقوق خانواده(ندای صادق).  سال 15، شماره ۵۲.
56.  نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهرالکلام. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
57.  نخجوانی، نرگس (1383). حقوق حمایت داده‌ها. تهران: نشرگنج دانش.
58.  نوری، حسین (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل البیت(ع).
59.  هاشمی، سلطان بن إبراهیم (1432ق). التجارة الإلکترونیة وأحکامها فی الفقه الإسلامی.ریاض: دار کنوز إشبیلیا.
پایگاه های اینترنتی:
 Khamenei.ir(دسترسی در 11/10/1400)
Makarem.ir (دسترسی در 28/8/1400)
 Sistani.org(دسترسی در 26/8/1400)
ت داده‌ها. تهران: نشرگنج دانش.
58.  نوری، حسین (1408ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل البیت(ع).
59.  هاشمی، سلطان بن إبراهیم (1432ق). التجارة الإلکترونیة وأحکامها فی الفقه الإسلامی.ریاض: دار کنوز إشبیلیا.
پایگاه های اینترنتی:
 Khamenei.ir(دسترسی در 11/10/1400)
Makarem.ir (دسترسی در 28/8/1400)
 Sistani.org(دسترسی در 26/8/1400)