The Application of Artificial Intelligence in Islamic Jurisprudence (Fiqh); Identifying and Analyzing Opportunities and Challenges

Document Type : Original Article

Author

Associate Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Bozorgmehr University of Qaenat, Qaen, Iran.

Abstract
Undoubtedly, among Islamic sciences, jurisprudence (fiqh) holds a prominent position. This branch of religious knowledge not only outlines the practical way of life for morally responsible individuals (mukallafin) but also serves as the primary source of legislation in a country's legal system. As such, the enacted laws of a country must either be derived from the rich Imami fiqh or at least not contradict it. This makes the exploration of fiqh doubly significant. On the other hand, the accelerating pace of knowledge in the modern era has led to the development of technologies such as artificial intelligence (AI), which can serve humanity and accelerate the advancement of knowledge. Given the importance of this discussion and the existing research gap, the present article seeks to examine the advantages and disadvantages (challenges) of applying AI in the field of fiqh. The findings of the research indicate that this technology can assist researchers or jurists (mujtahids) in at least three areas: speeding up and facilitating the process of jurisprudential inference (istinbāt), creating a database of fiqh knowledge, and improving fiqh education. However, the application of this technology also faces challenges, including AI's dependence on input data, the lack of juristic expertise (malakat al-ijtihad) in AI systems, and the issue of accountability. The author has attempted to evaluate, explain, and elaborate on each of the aforementioned aspects using a descriptive-analytical approach. Nevertheless, further steps are required to fully explore this path.

Keywords


1.      ابن ادریس، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، دفتر انتشارات اسلامى، قم، دوم، 1410ق.
2.      انصاری، مرتضى بن محمد أمین انصارى، کتاب المکاسب(المحشّٰى)، دار الکتاب، قم، 1410ق.
3.      ایروانى، باقر، دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی على المذهب الجعفری، قم، دوم، 1427ق.
4.      تبریزى، جواد بن على، صراط النجاة، دار الصدیقة الشهیدة، قم، اول، 1427ق.
5.      تهرانى، سید محمد حسین، ولایت فقیه در حکومت اسلام، انتشارات علامه طباطبایى، مشهد، دوم، 1421ق.
6.      جناتی شاهرودى، محمد ابراهیم، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، تهران، کیهان، 1374ش
7.      حسینی و همکاران، بررسی فقهی مسئولیت مدنی در فناوری هوش مصنوعی، پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، دوره 6، شماره 4، زمستان 1403، صص 49-66.
8.      حکیم، محمدتقی،  الأصول العامة للفقه المقارن، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت علیهم‌السلام، 1418ق.
9.      خمینى، سید روح اللّٰه موسوى، توضیح المسائل(محشّٰى- امام خمینى)، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1424ق.
10.  راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، دار العلم- الدار الشامیة، لبنان، اول، 1412ق.
11.  سخاوتیان، سیدامیر، مفهوم شناسی هوش مصنوعی به مثابه مبداء تصوری فقه و حقوق هوش مصنوعی، پژوهش های زبان شناختی متون اسلامی، سال اول، شماره دوم، تابستان 1403، صص 49-63.
12.  شهابی خراسانى، محمود بن عبد السلام تربتى، ادوار فقه، سازمان چاپ و انتشارات، تهران، پنجم، 1417ق.
13.  شهابی، محمود، تقریرات اصول، چاپخانه علمی، تهران، 1321ش.
14.  شهید اول، محمد بن مکى، القواعد و الفوائد، 2 جلد، کتابفروشى مفید، قم - ایران، اول، بی­تا.
15.  شهید ثانى، زین الدین بن على، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة(المحشّٰى-کلانتر)، داورى، قم، 1410ق.
16.  صدر، سید محمد باقر، المعالم الجدیدة للأصول، تهران، مکتبة النجاح، 1395ق.
17.  طباطبائی، سیده فاطمه؛ بینش به نیا، الهه، حکم تکلیفی بکارگیری هوش مصنوعی به عنوان قاضی از منظر فقه امامیه، فصلنامه حقوق اسلامی، سال نوزدهم شماره 4، زمستان 1401ش. صص 69-92.
18.  طریحى، فخ الدین، مجمع البحرین، 6 جلد، کتابفروشى مرتضوى، تهران، سوم، 1416ق.
19.  طوسى، امحمد بن حسن، الخلاف، دفتر انتشارات اسلامى، قم، اول، 1407 ق.
20.  عاملى، جمال الدین، حسن بن زین الدین، معالم الدین و ملاذ المجتهدین، مؤسسة الفقه، قم، اول، 1418ق.
21.  عباس زاده جهرمی، محمد، مقایسه تطبیق ذهن و هوش مصنوعی، جهرم، پیمان غدیر، 1390ش.
22.  فاضل تونى، عبداللّٰه بن محمد، الاجتهاد و التقلید، مجمع الفکر الإسلامی، قم، دوم، 1415ق.
23.  فیومى، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، منشورات دار الرضی، قم، اول، بی­تا.
24.  محقق داماد، سید مصطفى، قواعد فقه، مرکز نشر علوم اسلامى، تهران ، دوازدهم، 1406ق.
25.  محمدیان امیری، مهدی؛ ایزدی فرد، علی‌اکبر، بررسی فقهی حکم آموزش کسب و کار با عامل هوش مصنوعی، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال 19، شماره ۷۲، تابستان ۱۴۰۲ش، 285-262.
26.  مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مرکز الکتاب للترجمة و النشر، تهران، اول، 1402ق.
27.  مطهرى، شهید مرتضى، فقه و حقوق (مجموعه آثار)، 3 جلد، قم، صدرا، 1376ش.
28.  مکارم شیرازى، ناصر، استفتاءات جدید، انتشارات مدرسه امام على(ع)، قم، 1427ق.
29.  مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، انتشارات مدرسه امام على(ع)قم، اول، 1427ق.
30.  منتظری، حسینعلى، مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر، ارغوان دانش، قم، اول، 1429ق.
31.  میر داماد، محمّدباقر، شارع النجاة فی أحکام العبادات، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، قم، 1426ق
32.  نجفى، بشیر حسین، مصطفى الدین القیم، دفتر حضرت آیة الله نجفى، نجف اشرف، اول، 1427ق.
33.  هاشمی شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، مؤسسه دائرة المعارف فقه، قم، 1426ق.