فقها و روش شناسی در علوم انسانی اسلامی؛ مورد مطالعه روش شناسی اجتهادی امام خمینی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار علوم سیاسی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، آزادشهر، ایران

چکیده
اندیشمندان علوم سیاسی و اجتماعی غربی چندین سده است که با روش‌های اثباتی، فرااثباتی، انتقادی، تفهمی، تفسیری و هرمنوتیکی، تحلیل گفتمان و ... در حوزه علوم انسانی سکولار، اندیشه‌ها و نظریه‌های سیاسی اجتماعی تولید می‌کنند؛ در صورتی که در جهان اسلام و ایران، فقها با بهره گیری از روش اجتهادی که دارای بیش از هزار سال سابقه دیرینه در متن حوزه است، توانسته‌اند یکی از مطمئن‌ترین روش‌های بومی تجربه شده در تولید اندیشه در حوزه علوم انسانی اسلامی را خلق و معرفی نمایند. با این حال و به رغم ارزش‌های بی بدیل روش اجتهادی رایج و مرسوم در کشف و استنباط مسائل فقهی و خلق نظریه در علوم انسانی اسلامی، دغدغه و مسأله اصلی این نوشتار توصیفی- تحلیلی این است که با توجه به تحولات و حوادث واقعه جدید آیا روش اجتهادی رایج و مرسوم «اجتهاد مصطلح» کارایی و پویایی خود را حفظ نموده است؟ و دیگر اینکه روش شناسی اجتهادی مد نظر امام خمینی(ره) در مقایسه با روش «اجتهاد مصطلح و مرسوم» فقهای قبلی از چه امتیازات و ویژگی‌های برخوردار است؟ و نیز چگونه می‌توان فرآیند روش و شیوه اجتهادی امام را در مورد تولید اندیشه فقهی- سیاسی در حوزه علوم انسانی اسلامی، عملیاتی و با مصادیق عینی و تجربی نشان داد؟ نتایج و یافته‌ها بیانگر آنست که امام خمینی(ره) ضمن تأکید بر اینکه اصل اجتهاد به عنوان یک روش در خلق نظریه و عمل در حوزه علوم انسانی اسلامی که باید به بهترین وجه در حوزه‌ها توسط فقیهان و دانشمندان دینی پی‌‌‌ ‏گرفته شود، بر این نکته تأکید داشتند که اجتهاد مصطلح و سنتی در حوزه‌‌‌‏ها کافی نبوده و در این زمان و یا زمان‌های دیگر نخواهد توانست جوابگوی نیازهای متنوع و پیچیدۀ جوامع بشری باشد لذا یکی از نوآوری‌های روشی امام خمینی در عرصه فقاهت، گشودن افق‌های جدید در زمینه استنباط، با طرح مسأله نقش زمان و مکان در روش شناسی اجتهادی است. بااین‌که در آثار فقهای بزرگ شیعه در گذشته نیز اشاره‌هایی به این مسأله شده است؛ اما طرح روشن و دقیق و عملیاتی کردن آن در صحنه اجتماع از ابتکارات و نوآوری‌های امام خمینی بود چنانکه بازخوانی و بازشناسی تاریخ اجتهاد خود گویای این مسأله است.

کلیدواژه‌ها


ابن منظور، محمد بن مکرم بن على (1414ق). لسان العرب، جلد3، بیروت: دار صادر.
ارسطا، محمد جواد (1374). «تاملی دیگر بر تاثیر زمان و مکان در اجتهاد»، مجله نقد و نظر، سال دوم، شماره پنجم، زمستان.
اسمعیلی، مجید و واسطی، عبدالحمید (1394). «اجتهاد سیستمی، راهبرد کلان تولید الگوی اسلامی پیشرفت در افق آینده»، سیاست متعالیه، شماره8، بهار.
انصاری، مرتضی (۱۴۱۰ق). مکاسب محرمه (مُحَشّی)، شرح سید محمد‌ کلانتر، قم: دار الکتاب.
الیاس، الیاس‌انطون (1384). القاموس العصری، ترجمه با عنوان (فرهنگ نوین عربی ـ فارسی)، به اهتمام سید مصطفی طباطبایی، تهران: نشر اسلامی.
بحرالعلوم، محمد بن محمدتقی (1412ق). الاجتهاد اصوله و احکامه، بیروت: دار الزهراء.
بیرو، آلن (1380). فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه دکتر باقر ساروخانی، تهران: انتشارات کیهان.
پارسانیا، حمید (1383). «روش‌شناسی و اندیشه‌ی سیاسی»، فصلنامه‌ علوم سیاسی، شماره 28، زمستان.
تویجری، محمد بن ابراهیم (1430ق). موسوعة الفقه الاسلامی، جلد3، ریاض: بیت‌ الافکا‌ر الدولیه‌.
جناتی شاهرودی، محمدابراهیم (1372). ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران: کیهان.
جناتی شاهرودی، ابراهیم (1370). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامى، تهران: انتشارات کیهان.
حجازی، محمد رضا (1374). «امام خمینی و شرائط اجتهاد لازم و کافی در دنیای کنونی»، نشریه حضور، شماره 11.
حسینی، مریم سادات (1392). «روش شناسی اجتهادی امام خمینی(ره)»، روزنامه ایران، هفتم اسفند ماه.
حلّی، جعفر بن الحسن (۱۴۰۳ق). معراج الاصول، تصحیح رضوی کشمیری، محمید حسین بن علی نقی، قم: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث.
حیدری، سید علینقی (1412ق). أصول اإلستنباط، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
خراسانی(آخوند خراسانی)، شیخ محمد کاظم (1431ق). قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
حیکم، محمد تقی (1427ق). اصول العامه للفقه المقارن، قم: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
خامنه ای، امام سید علی (1379). بیانات در جمع دانشجویان و اساتید دانشگاه صنعتی امیرکبیر، نهم اسفندماه.
خضری بک، محمد (1389ق). أصول الفقه، مصر: المکتبة التجاریه.
خویی، ابوالقاسم (۱۴۱۸ق). التنقیح (الاجتهاد و التقلید)، تقریر: میرزا علی غروی، قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخویی.
خویی، سیدابوالقاسم (1380ق). مصابیح االصول، تهران: مرکز نشر کتاب.
 دارابی، علی و مطلبی، مسعود (1400). فقه، سیاست و حکومت، چاپ سوم، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
دوالیبی، محمد (1368ق). المدخل إلی علم أصولالفقه، دمشق: جامعة السوریه.
رازی، محمدتقی (1429ق). هدایة المسترشدین، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ساروخانی، باقر(1393). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، جلد اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (1395ق). الموافقات، بیروت: دار المعرفة.
صدر، سید محمدباقر (1978). دروس فی علم الاصول (الحلقه الثانیه)، قم: دارالهادی للمطبوعات.
طباطبائی(علامه طباطبائی) سید محمد حسین (بی تا). حاشیه کفایة الأصول، قم: ‌بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی‌.
طریحی، فخرالدین بن محمد (1362). مجمع البحرین، تحقیق احمد الحسینی، تهران: نشر مرتضوی.
فتحعلی خانی، محمد (1397). «روش و روش‌شناسی در علوم انسانی اسلامی چارچوبی برای تحلیل و ارزیابی نظریه‌های علم دینی و علوم انسانی اسلامی»، فصلنامه قبسات، شماره 89، پاییز.
فیومی، احمد بن محمد (۱۴۱۴ق). المصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر للرافعی، قم: دار الهجره.
قمی، ابوالقاسم (1431ق). القوانین، قم: إحیاء الکتب اإلسالمیه.
غزالی، محمد (1413ق). المستصفی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
کرمی، محمدمهدی و پورمند، محمد (1380). مبانی فقهی اقتصاد اسلامی: قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه و سمت.
گلابی، سیاوش (1369). توسعه منابع انسانی ایران؛ جامعه شناسی توسعه ایران، تهران: فردوس.
گلشنى، مهدى (1377). از علم سکولار تا علم دینى، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى.
لک زایی، نجف (1382). «روش شناسی فقه سیاسی شیعه»، فصلنامه علوم سیاسی،  شماره 21، بهار.
مارش، دیوید و استوکر، جری (1399). روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه‌ امیرمحمد حاجی‌یوسفی، تهران: پژوهشکده‌ مطالعات راهبردی.
محمودی، اکبر (1399). «روش شناسی اجتهاد در مسائل نوپدید»، فصلنامه جستاهای فقهی اصولی، سال ششم، شماره پیاپی 19، تابستان.
مطهری، مرتضی (1358). آشنایی با علوم اسلامی، جلد3، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1388). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، جلد20، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (1375). ده گفتار، چاپ 11، تهران: صدرا.
مقیمی، غلامحسین (1393). «مولفه های روش اجتهادی امام خمینی(ره) و نقش آن در تولید اندیشه سیاسی و پاسخ به مسایل سیاسی»، فصلنامه سیاست پژوهی، سال اول، شماره1، زمستان.
موتن، عبدالرشید (1379). «روش‌شناسی اسلامی در علم سیاست»، ترجمه‌ محمد شجاعیان، فصلنامه‌ علوم سیاسی، شماره 8، بهار.
موسوی خمینی، امام روح الله (1376). رساله اجتهاد و تقلید، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
موسوی خمینی، امام روح الله (1378). صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
موسوی خمینی، امام روح الله (1410ق). رسائل، قم: موسسه اسماعیلیان.
موسوی، سید صادق و امیر، علی اصغر (1400). «اجتهاد سیستمی؛ خلأ موجود در استنباط احکام مالکیت در فقه امامیه با مروری بر روش اجتهادی امام خمینی(ره)»، پژوهشنامه متین، شماره 90، بهار.
میرمعزی، سید حسین (1389). «روش کشف نظام اقتصادی اسلام»، فصلنامه اقتصاد اسلامی، شماره ۳۹، پاییز.
نجفی، سید محمدحسن (1421ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، قم: موسسه دایره المعارف فقه اسلامی.