تحول‌پژوهی قلمرو ساختاری حقوق کیفری ایران با نگاهی به آموزه‌های فقه اسلام؛ سنجش سیاست‌گذاری در معیارها و اهداف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیأت علمی گروه حقوق دانشکده علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اراک، اراک، ایران

2 استادیار حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

چکیده
امروزه مسائل و موضوعات نوظهور به‌گونه‌ای قابل ملاحظه ساختار سیاست‌گذاری در را در عرصه سیاست جنایی با تحولاتی مواجه ساخته است که بر این اساس ضرورت انطباق این امور با معیارهای حاکم در منصوص‌های فقه اسلام با توجه به اقتضائات زمانی و حتی مکانی به‌سهولت قابل درک است. از اینرو، می‌توان اذعان داشت حقوق کیفری ایران در چارچوب قلمرو ساختاری خود با اتخاذ مواضعی دوگانه در تصویب مقرره‌ها، در سیاست‌گذاری در فرایند جرم‌انگاری و کیفرگذاری از نظر نوع و کیفیت و کمیت نسبت به فقه اسلام دارای هم‌پوشانی قابل ملاحظه‌ای است. البته به‌رغم این‌که در مقرره‌های کیفری نوع و روش قانون‌گذار در اتخاذ سیاست جنایی به‌نحوی است که محدودیت‌هایی را رقم زده است، اما این محدودیت‌ها بیشتر گستره راجع‌به منصوصات شرعی را تحت پوشش قرار داده است. به‌هر روی این مقاله درصدد خواهد بود تا ضمن مطالعه مختصات قلمرو حقوق کیفری ایران مطابق تحولات ساختاری و ملاحظه آموزه‌های فقه اسلام در انطباق با سیاست‌گذاری در این عرصه، معیارها و اهداف حاکم در این قلمرو را با استفاده از روش پژوهش توصیفی- تحلیلی صورت دهد. از اینرو، داده‌ها به‌شیوه اسنادی و سنجش مقررات بر پایه اسناد و منابع مکتوب و نیز مطالعه و واکاوی دیدگاه‌های صاحب‌نظران حقوقی با ابزار فیش‌برداری جمع‌آوری و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

کلیدواژه‌ها


اسدی، داوود(1388). اصول حاکم بر عدالت کیفری در حقوق موضوعه ایران، نظم و امنیت اجتماعی، 4(2)، 71-98
افتخارجهرمی، گودرز(1378). اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها و تحولات آن، تحقیقات حقوقی، 3(2)، 89-113.
الهام، غلامحسین؛ وطنی، امیر و حسن زاده لیلاکوهی، محبوبه(۱۴۰۰). تحولات قانونگذاری کیفری جمهوری اسلامی در مورد حبس با رویکرد فقهی، پژوهشنامه حقوق اسلامی، 22(2)، 499-518.
امیدی، جلیل(1388). سنت نبوی و عدالت کیفری، حقوق، 39(4)، 21-34.
بولک، برنار(1385). کیفرشناسی، ترجمه علی‌حسین نجفی‌ابرندآبادی، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، چاپ پنجم.
خیری، حسن(1394). بررسی جامعه‌شناختی قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر، بررسی مسایل اجتماعی ایران، 6(2)، 237-262.
حکیم، محمدتقی(1418). الأصول العامة للفقه المقارن، قم: مجمع جهانی اهل بیت(ع)، چاپ اول.
عوّا، محمد(1385). درآمدی بر اصول نظام کیفری اسلام، ترجمه حمید روستایی‌صدرآبادی، قم: سلسبیل، چاپ اول.
زراعت، عباس(1393). حقوق جزای عمومی 1 و 2، جلد اول، تهران: جنگل، چاپ سوم.
ساکی، محمدرضا(1387). دوره مقدماتی حقوق جزای عمومی(با لحاظ لایحه جدید مجازات اسلامی)، تهران: جنگل، چاپ اول.
شاکری، طوبی(1392). فقه فرامذهبی با تحلیل قاعده التعزیر بما یراه الحاکم، فقه مقارن، 1(1)، 101-126.
سالاری، محمد؛ روح الامینی، محمود؛ شاملو، باقر و احمدی موسوی، سید محمدمهدی(۱۴۰۱). تحوّلات الگوهای پاسخ‌دهی به جرم (سزاگرایی و اصلاح و بازپروری) در حقوق کیفری فرانسه و ایران (در قلمرو مجازات‌های تعزیری)، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، 251-274.
شایق، مهدی و شایق، محمدرضا(1397). بررسی قاعده التعزیر بما یراه الحاکم همراه با بررسی موردی مجازات زندان تعزیری در فقه امامیه، فقه و اصول، 50(3)، 83-104.
شریعتی، محمدصادق(1380). بررسی فقهی و حقوقی مجمع تشخیص مصلحت نظام، قم: بوستان کتاب، چاپ اول.
صبوری‌پور، مهدی و خلیل‌زاده، ایرج(۱۳۹۷). قانون جزای عرفی و نقش آن در شکل‌گیری حقوق کیفری ایران، پژوهش حقوق کیفری، 7(24)، 225-255.
صدرتوحیدخانه، محمد(1396). قانون‌گذاری و قانون‌مداری با مطالعه انتقادی حقوق کیفری، پژوهشنامه حقوق کیفری، 8(2)، 31-62.
حسن‌پور، محمد(1382). ناهمگونی قومی و امنیت ملی، پژوهشنامه حقوق تطبیقی، 3(9 و 10)، 77-100.
حبیب‌زاده، محمدجعفر(1383). آسیب شناسی نظام عدالت کیفری ایران، مطالعات حقوقی، 4(2)، 139-166.
خسروشاهی، قدرت‌الله«الف»(1382). پیشگیری از جرم در آموزه‌های قرآنی، بصیرت و تربیت اسلامی، 3(2)، 47-62.
خسروشاهی، قدرت‌الله«ب»(1382). پیشگیری ثانویه از جرم و انحراف در آموزه های قرآن، رفاه اجتماعی، 9(34)، 245-274.
جبعی‌العاملی، شهید ثانی زین‌الدین(1413). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام، الجلد الخامس، قم: مؤسسه المعارف الاسلامی، النشر الاول.
صالحی، جواد(1389). مؤلفه‌های امنیت اجتماعی در قوانین کیفری، پژوهش‌های حقوقی، 9(17)، 95-114.
کاتوزیان، ناصر(1374). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ سوم.
ملک‌اسماعیلی، عزیزاله(1355). حقوق جزای عمومی، تهران: دانشگاه تهران، چاپ اول.
میرمحمدصادقی، حسین(1377). حقوق جزای بین‌الملل، مجموعه مقالات، تهران: نشر میزان.
میرخلیلی، سیدمحمود(1394). حقوق کیفری عمومی، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، چاپ اول.
میلانی، علیرضا(1387). اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها در بستر تاریخ، مجله حقوقی دادگستری، 72(62)، 157-180.
مغزی‌نجف‌آبادی، الهام و سعید نظری‌توکلی(1396)، «تبیین عقلانی و عقلایی امر به معروف و نهی از منکر، کاوشی نو در فقه، 24(92)، 101-124.
محمودی‌جانکی، فیروز(1395). ستیزه‌گری حقوقی و اجتماعی؛ نقدی بر قانون حمایت از آمران به معروف و ناهیان از منکر و طرح صیانت از عفاف و حجاب، علوم جنایی تطبیقی در پرتو همکاری‌های بین‌المللی(مجموعه مقالات نکوداشت دکتر سیلویا تلنباخ)، به‌کوشش حسین غلامی، تهران: میزان با همکاری دانشکده حقوق و علوم‌سیاسی دانشگاه علامه‌طباطبایی، چاپ اول.
ناظمی‌پور، محمد؛ رایجیان‌اصلی، مهرداد؛ محمودی‌جانکی، فیروز و الهی منش، محمدرضا(1401). رویکرد آسیب اجتماعی‌شناسی به جرم حکومتی و کاربست پاسخ‌گذاری به آن، پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 10(20)، 347-390.
یزدیان‌جعفری، جعفر(1395). تقابل امنیت فردی و ملی در جرایم علیه امنیت، پژوهش حقوق کیفری، 4(14)، 59-81.