سیاست جنایی تقنینی ایران، ترکیه و مالزی در قبال جرایم سایبری ناقض کیان خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجو دکتری دانشکده زن و خانواده دانشگاه ادیان قم تهران

2 استادیار حقوق جزا و جرم‌شناسی پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت)، تهران، ایران.

3 دانشیار گروه علوم اجتماعی و توسعه پژوهشکده زنان، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

4 استادیار روانشناسی مطالعات خانواده دانشگاه کوثر، بجنورد، ایران

چکیده
تحولات شتابان فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات، در کنار فرصت‌های نوین ارتباطی، زمینه بروز گونه‌های نوینی از جرایم سایبری شده‌اند که امنیت حریم خصوصی و کارکردهای بنیادین نهاد خانواده را با چالش مواجه کرده است. هدف این پژوهش تحلیل تطبیقی سیاست کیفری ایران، ترکیه و مالزی در پیشگیری و واکنش به جرایم سایبری مخل کیان خانواده و ارزیابی میزان بازدارندگی و کار آمدی این سیاست‌هاست. اهمیت پژوهش در آن است که خانواده، به‌عنوان رکن اجتماعی و فرهنگی جوامع اسلامی، در فضای سایبری با تهدیدهایی مواجه شده که پاسخ‌های صرفاً کیفری یا کنترلی برای مواجهه با آن‌ها کفایت نمی‌کند. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی قوانین، اسناد رسمی و گزارش‎های نهادی و منابع علمی معتبر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست‌های کیفری ایران بیشتر ماهیت کنترل محور و امنیت مدار دارد و حمایت نهادی و اجتماعی از بزه‌دیدگان خانوادگی در آن محدود است. ترکیه با بهره‌گیری از تنظیم‌گری پلتفرمی، واکنش قضایی سریع و همکاری‌های بین‌المللی، از کارآمدی بیشتری در مرحله مداخله اولیه برخوردار است، هرچند با چالش‌هایی در حوزه آزادی بیان مواجه است. مالزی با اتخاذ رویکردی تلفیقی و حمایت‌محور، از طریق پیوند میان جرم‌انگاری، نهادهای حمایتی، آموزش اجتماعی و همکاری‌های منطقه‌ای، الگوی متوازن‌تری در حمایت از خانواده دیجیتال ارائه می‌دهد. نتایج کلی پژوهش نشان می‌دهد که گذار از سیاست کیفری صرفاً مجازات محور به سیاستی خانواده‌محور و حمایت‌مدار، شرط اساسی ارتقای بازدارندگی و اعتماد اجتماعی در مواجهه با جرایم سایبری خانوادگی است.

کلیدواژه‌ها


منابع
1.      اساسنامه پلیس فتا( 1391)
2.      اعلامیه آسه آن( 2019)
3.      خاقانی اصفهانی، مهدی و مهرداد رایجیان اصلی، (۱۴۰۰)، سیاست جنایی ایران در حمایت از خانواده در آینۀ «سند تحول قضایی» و دستورالعمل نحوه مشارکت و تعامل نهادهای مردمی با قوه قضاییه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، مجموعه مقالات نخستین همایش ملی چالش‌ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی با محوریت آسیب‌های اجتماعی.
4.      پژوهشگاه فضای مجازی (1399)، سلسله گزارش‌های بررسی وضعیت حکمرانی 11 کشور توسعه یافته و در حال توسعه در فضای مجازی
5.      داودی دهاقانی، ابراهیم، رضایی، نورمحمد، (1401)، پیشگیری از بزه دیدگی زنان در فضای سایبر، تهران: دانشگاه علوم انتظامی امین.
6.      رایجیان اصلی،) ١٣٨٣ (، رهیافتی نو به بنیانهای نظری پیشگیری از جرم، مجله حقوقی دادگستری شماره 48-49.
7.      زندی، محمدرضا، مشتاقی، مریم،(1394)، شنود غیر مجاز (و رویه قضایی جرایم رایانه‌ای)، تهران: انتشارات مجد.
8.      فتح الهی، نوید، رستمی فر، علی، سراجی، مصطفی، (1403) اعمال حاکمیت بر فضای مجازی از منظر مداخلات سلبی در حقوق ایران با تأکید بر مسئله فیلترینگ، نشریه حقوق و مطالعات سیاسی، دوره4 شماره 2.
9.       قنبری باغستانی، عباس، (1398)، حکمرانی فضای مجازی در کشورهای جهان مالزی، پژوهشگاه فضای مجازی، گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
10.  کنوانسیون بوداپست(2001)
11.  کاستلز، مانوئل، (1396)، قدرت ارتباطات، ترجمه: حسین بصیریان جهرمی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
12.  لطیفی، محمدرضا، (1398)، حکمرانی فضای مجازی در کشورهای جهان ترکیه، تهران: پژوهشگاه فضای مجازی گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
13.  محمدی، حافظ،(1400) مطالعه تطبیقی شاخص‌های حکمرانی سایبری در کشورهای جهان. دومین همایش ملی حکمرانی اسلامی.
14.  معصومی گودرزی، شیما، (1400)، تحلیل بزه‌دیدگی قاچاق زنان و دختران از طریق فضای مجازی، مجله دستاروردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، (38) 4
15.  منیری، حمیدرضا، (1397)،تحلیل و بررسی فقهی اجرای فیلترینگ در فضای مجازی، فصلنامه حکومت اسلامی، 84.
16.  میرعربی، علی اصغر، ( 1398)، جرایم سایبری علیه حیثیت معنوی و کیان خانواده در حقوق کیفری ایران، دو فصلنامه علمی مطالعات فقه و حقوق رسانه دانشکده رفاه، (1)1
17.  نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین (۱۳۹۳. بزه‌دیده‌شناسی (چاپ سوم). تهران: میزان، صص. ۲۳۱۲۳۵.
 
1.      Akdeniz, Y. (2008). nternet child pornography and the law: National and international responses. Farnham: Ashgate Publishin.
2.      ASEAN Secretariat. (2021). Regional Plan of Action for the Protection of Children from All Forms of Online Exploitation and Abuse in ASEAN. Jakarta: ASEAN Secretariat.
3.      Castells, M. (2000). The Rise of the Network Society (2nd ed.). Oxford: Blackwell.
4.      Council of Europe. (2014). Budapest Convention: Country Profile – Türkiye. Strasbourg: COE.
5.      Demir, M., & Kaya, A. (2021). Family values and digital interactions in conservative societies: The Turkish case,Journal of Family Studies, 27,(2), 130–138.
6.      Durkheim, É. (1893/2014). The Division of Labor in Society (W. D. Halls, Trans.; First ed., pp. 29–31, 87–90). Free Press. (Original work published 1893)
7.      ECPAT, INTERPOL, & UNICEF. (2022). Disrupting Harm in Malaysia: Evidence on online child sexual exploitation and abuse. Global Partnership to End Violence Against Children.
8.       Efremova, M. A., & Russkevich, E. A. (2025). Criminal-Legal Issues of Countering Crime in the Metaverse: Current State and Prospects of Development. Journal of Digital Technologies and Law, 3(2), 187–202
9.      Hirschi, T. (1969),Causes of Delinquency. Berkeley: University of California Press.
10.    Law No. 5651 on Regulation of Publications in the Internet and Fighting Against Crimes Committed by Means .
11.   Idris, F., & Yusof, M. (2021). Parental mediation and online safety in Malaysian families. Asian Journal of Communication, 31 (1), 72–82.
12.   Karagül, M. (2021). Cybercrime policies and family safety in Turkey,Turkish Journal of Criminology, 4.(1), 55–62.
13.    MEB (Ministry of National Education). (2022), Safe Internet for Family Program Evaluation Report. Ankara: MEB.
14.   Rhodes, R. A. W. (1997). Understanding governance: Policy networks, governance, reflexivity and accountability. Buckingham: Open University Press.
15.   Shaw, C. R., & McKay, H. D. (1942). Juvenile delinquency and urban areas. University of Chicago Press.
16.   UNODC. (2019) ,Country Review Report: Turkey – UNTOC Implementation, Vienna: UNODC
17.   Vatani, A., & Asadi, H. (2016). Criminal policy of the Islamic Republic of Iran in dealing with cyber crimes Pazhuheshnameh-ye Ḥoqūq-e Eslāmī, 17(2), 99–126. https://doi.org/10.30497/law.2016.1959.
18.   Venice Commission. (2016). Opinion on Law No. 5651 on Regulation of Publications on the Internet and Combating Crimes Committed by Means of Such Publication.
19.   UNICEF Malaysia. (2025, November 18). ASEAN unites to build safer digital spaces for every child. UNICEF Retrieved from https://www.unicef.org/malaysia/press-releases/asean-unites-build-safer-digital-spaces every - child.
20.   Walklate, S. (1989). Victimology: The victim and the criminal justice process , London: Unwin Hyman
21.   Wemmers, J.-A. (1996). Victims in the criminal justice system. Amsterdam: Kugler Publications
22.   WePROTECT Global Alliance. (2021),Model National Response to Preventing and Tackling Child Sexual Exploitation and Abusem, London: WGA.