«تحلیل سیاست‌گذارانه کاربست هوش مصنوعی در دانش فقه: فرصت‌ها و چالش‌های تحول‌آفرین»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران.

چکیده
بی‌تردید در میان علوم اسلامی، دانش فقه از جایگاه برجسته‌ای برخودار است؛ زیرا این شاخه از معارف دینی، افزون بر تکفل بیان نحوه زیست عملی مکلفان، در نظم حقوقی و چارچوب سیاست‌گذارانه کشور نیز جایگاه ویژه‌ای دارد؛ به‌طوری که قوانین موضوعه کشور باید از فقه غنی امامیه اخذ شده یا دست‌کم در تعارض با آن قرار نگیرند. از این رهگذر کاوش پیرامون آن از اهمیتی مضاعف برخوردار می‌شود. از دیگرسوی، شتاب فزاینده دانش در عصر جدید، منجر به ایجاد تکنولوژی‌هایی از قبیل هوش مصنوعی(AI)شده است که می‌توانند در خدمت بشر قرار گرفته و روند ارتقای دانش را تسریع بخشند. جستار حاضر نظر به اهمیت بحث و خلاء پژوهشی موجود، کوشیده است مزایا و معایب(چالش‌ها) کاربست هوش مصنوعی را در دانش فقه بررسی نماید. رهاورد پژوهش نشان می‌دهد فناوری مزبور دست‌کم در سه موضع می‌تواند یاری‌رسان پژوهشگر یا مجتهد قرار گیرد؛ تسریع و تسهیل فرآیند استنباطات فقهی، ایجاد بانک داده‌های فقهی و تسهیل آموزش فقه. در مقابل کاربرد این فناوری با چالش‌هایی نیز مواجه می‌باشد از جمله وابستگی هوش مصنوعی به داده‌های ورودی، فقدان ملکه اجتهاد در عامل هوش مصنوعی و مسئله مسئولیت‌پذیری آن. نگارنده کوشیده است در خلال سطور مقاله، هر یک از مواضع پیشگفته را با رویکردی توصیفی-تحلیلی، مورد ارزیابی، شرح و بسط قرار دهد و البته پیمودن این مسیر، مستلزم تکمیل و پیمایش گام‌های دیگر خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


1.      ابن ادریس، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، دفتر انتشارات اسلامى، قم، دوم، 1410ق.
2.      انصاری، مرتضى بن محمد أمین انصارى، کتاب المکاسب(المحشّٰى)، دار الکتاب، قم، 1410ق.
3.      ایروانى، باقر، دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی على المذهب الجعفری، قم، دوم، 1427ق.
4.      تبریزى، جواد بن على، صراط النجاة، دار الصدیقة الشهیدة، قم، اول، 1427ق.
5.      تهرانى، سید محمد حسین، ولایت فقیه در حکومت اسلام، انتشارات علامه طباطبایى، مشهد، دوم، 1421ق.
6.      جناتی شاهرودى، محمد ابراهیم، ادوار فقه و کیفیت بیان آن، تهران، کیهان، 1374ش
7.      حسینی و همکاران، بررسی فقهی مسئولیت مدنی در فناوری هوش مصنوعی، پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، دوره 6، شماره 4، زمستان 1403، صص 49-66.
8.      حکیم، محمدتقی،  الأصول العامة للفقه المقارن، قم، مجمع جهانی اهل‌بیت علیهم‌السلام، 1418ق.
9.      خمینى، سید روح اللّٰه موسوى، توضیح المسائل(محشّٰى- امام خمینى)، دفتر انتشارات اسلامی، قم، 1424ق.
10.  راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، دار العلم- الدار الشامیة، لبنان، اول، 1412ق.
11.  سخاوتیان، سیدامیر، مفهوم شناسی هوش مصنوعی به مثابه مبداء تصوری فقه و حقوق هوش مصنوعی، پژوهش های زبان شناختی متون اسلامی، سال اول، شماره دوم، تابستان 1403، صص 49-63.
12.  شهابی خراسانى، محمود بن عبد السلام تربتى، ادوار فقه، سازمان چاپ و انتشارات، تهران، پنجم، 1417ق.
13.  شهابی، محمود، تقریرات اصول، چاپخانه علمی، تهران، 1321ش.
14.  شهید اول، محمد بن مکى، القواعد و الفوائد، 2 جلد، کتابفروشى مفید، قم - ایران، اول، بی­تا.
15.  شهید ثانى، زین الدین بن على، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة(المحشّٰى-کلانتر)، داورى، قم، 1410ق.
16.  صدر، سید محمد باقر، المعالم الجدیدة للأصول، تهران، مکتبة النجاح، 1395ق.
17.  طباطبائی، سیده فاطمه؛ بینش به نیا، الهه، حکم تکلیفی بکارگیری هوش مصنوعی به عنوان قاضی از منظر فقه امامیه، فصلنامه حقوق اسلامی، سال نوزدهم شماره 4، زمستان 1401ش. صص 69-92.
18.  طریحى، فخ الدین، مجمع البحرین، 6 جلد، کتابفروشى مرتضوى، تهران، سوم، 1416ق.
19.  طوسى، امحمد بن حسن، الخلاف، دفتر انتشارات اسلامى، قم، اول، 1407 ق.
20.  عاملى، جمال الدین، حسن بن زین الدین، معالم الدین و ملاذ المجتهدین، مؤسسة الفقه، قم، اول، 1418ق.
21.  عباس زاده جهرمی، محمد، مقایسه تطبیق ذهن و هوش مصنوعی، جهرم، پیمان غدیر، 1390ش.
22.  فاضل تونى، عبداللّٰه بن محمد، الاجتهاد و التقلید، مجمع الفکر الإسلامی، قم، دوم، 1415ق.
23.  فیومى، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، منشورات دار الرضی، قم، اول، بی­تا.
24.  محقق داماد، سید مصطفى، قواعد فقه، مرکز نشر علوم اسلامى، تهران ، دوازدهم، 1406ق.
25.  محمدیان امیری، مهدی؛ ایزدی فرد، علی‌اکبر، بررسی فقهی حکم آموزش کسب و کار با عامل هوش مصنوعی، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال 19، شماره ۷۲، تابستان ۱۴۰۲ش، 285-262.
26.  مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مرکز الکتاب للترجمة و النشر، تهران، اول، 1402ق.
27.  مطهرى، شهید مرتضى، فقه و حقوق (مجموعه آثار)، 3 جلد، قم، صدرا، 1376ش.
28.  مکارم شیرازى، ناصر، استفتاءات جدید، انتشارات مدرسه امام على(ع)، قم، 1427ق.
29.  مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، انتشارات مدرسه امام على(ع)قم، اول، 1427ق.
30.  منتظری، حسینعلى، مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر، ارغوان دانش، قم، اول، 1429ق.
31.  میر داماد، محمّدباقر، شارع النجاة فی أحکام العبادات، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، قم، 1426ق
32.  نجفى، بشیر حسین، مصطفى الدین القیم، دفتر حضرت آیة الله نجفى، نجف اشرف، اول، 1427ق.
33.  هاشمی شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، مؤسسه دائرة المعارف فقه، قم، 1426ق.