تأثیرگذاری مبانی نظریه فطرت در علوم انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده
نظریه فطرت درسنت فکری فلسفی اسلامی متکی بر مبانی مختلف قرآنی،فلسفی و عرفانی موردتوجه اندیشمندان مختلف قرارگرفته است. تطور این نظریه حاکی از آن است که در ابتدا در ضمن برخی از مباحث تفسیری،فلسفی و عرفانی بیان شده است و به تدریج به صورت تقریرهای مستقل و مفصل سامان یافته است. هدف این تحقیق ارائه تقریری پارادایم‌گونه بر اساس مبانی هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی از نظریه فطرت است تابتواند از ظرفیت این نظریه به عنوان یک کلان نظریه برای تأثیر در علوم انسانی استفاده نماید. در این پژوهش در مرحله جمع‌آوری اطلاعات از روش کتابخانه‌ای، درپردازش و طبقه‌بندی مباحث از روش توصیفی و در نتایج و ثمرات نیز از روش تحلیلی استفاده شده‌است. تقریر پارادایمیک و مبتنی بر مبانی نظریه فطرت باعث می‌شود ظرفیت‌های این نظریه بروز و ظهور یابد. اهم این دستاوردها و ظرفیت‌ها عبارت‌انداز: توجه به هستی‌شناسی شهودی، درونی و عینی، توجه به ابعاد گرایشی انسان، بازنگری نقش اراده در معرفت‌شناسی، توجه به درون‌نگری در منابع معرفت، در هم تنیدگی شناخت و گرایش درمعرفت، و توجه به روش‌شناسی ترکیبی متشکل از نقل، برهان، شهود، استقرا و تجربه. این دست‌آوردها می‌تواند نقش تازه‌ای در اتصال علوم مبنایی به علوم میانی و بنایی و تأثیر در مبانی علوم انسانی داشته‌باشد. به طورخاص برخی از تأثیرات عینی‌تر این نظریه عبارت‌اند ز: نگرش‌ نوین به سه مقوله اصلی دین، خدا و جاودانگی در روانشناسی دین؛ توجه به روش پرورشی، بعد ناخودآگاه و بعد معنوی در تعلیم و تربیت؛ خداگرایی ناآگاهانه در اخلاق و تأثیرپذیری نظریات اخلاقی از نظریه فطرت دراخلاق.

کلیدواژه‌ها


1.      ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375)، الاشارات و التنبیهات، شرح نصیر الدین الطوسى، قم: نشر البلاغة.
2.      _______ (1400)، رسائل ابن‌سینا، قم: بیدار.
3.      _______ (1404)، الشفاء (الالهیات)، قم: مکتبة آیة الله المرعشى.
4.      ابن عربی، محی الدین (بی تا)، الفتوحات المکیة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
5.      بلیکی، نورمن (1395)، پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی، ترجمه حمیرضا حسنی و دیگران، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
6.      بیلسکر، ریچارد (۱۳۸۸)، اندیشه یونگ، مترجم حسین پاینده، تهران، ایران: آشیان.
7.      بیشاب، جان؛ ایمزبری، ریچارد (1394)، دانشنامه فلسفی استنفورد: ایمان و ایمان گرایی، ترجمه مریم خدادی، تهران: ققنوس.
8.      پاپکین، ریچارد (1391)، کلیات فلسفه، دکتر جلال الدین مجتبوی، تهران، حکمت.
9.      پترسون، مایکل و دیگران (1389)، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران: طرح نو.
10.   جمعی از نویسندگان، (1391 ه ش). مجموعه مقالات همایش مبانی علوم انسانی، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
11.   جوادی آملی، عبدالله (1384)، فطرت در قرآن، قم: اسراء.
12.   خسروپناه، عبدالحسین و دیگران، (1392)، انسان شناسی اسلامی، قم: دفتر نشر معارف.
13.   چیتیک، ویلیام (۱۳۹۰)، عوالم خیال، ابن عربی و مسئله اختلاف ادیان، ترجمه قاسم کاکایی، تهران، ایران: هرمس.
14.   دیرکس، هانس، (1394)، انسان شناسی فلسفی، ترجمه محمدرضا بهشتی، تهران: هرمس.
15.   رجبی، محمود، (1396)، انسان شناسی، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
16.   زمانی، محسن (1393)، آشنایی با معرفت‌شناسی، تهران: هرمس.
17.   سهروردی، شهاب الدین (1374)، «الف»، حقیقة العشق، تهران: مولا.
18.   _______ (1374)، «ب»، صفیر سیمرغ، تهران: مولا.
19.   _______ (1375)، مجموع مصنفات شیخ اشراق، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
20.   _______ (1360)، رشحات البحار (الانسان و الفطرة)، تهران، نهضت زنان مسلمان.
21.   _______ (1380)، شذرات المعارف، تهران: دبیرخانه کنگره عرفان و شهادت.
22.   شمس، منصور (1382)، آشنایی با معرفت‌شناسی، قم: آیت عشق.
23.   شولتز، دوان، پ و سیدنی الن شولتز (۱۳۹۰)، نظریه‌های شخصیت، ترجمه یحیی سید محمدی، تهران، ایران: ویرایش.
24.   شیخ رضایی، حسین، کرباسی زاده، امیراحسان (1391)، آشنایی با فلسفه علم، تهران: هرمس.
25.   طباطبایى، محمد حسین (1387)، اصول فلسفه رئالیسم، قم: موسسه بوستان کتاب.
26.   _______ (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات.
27.   عارفی، عباس (1388)، مطابقت صور ذهنی با خارج، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
28.   فارابی، ابو نصر (1408)، «الف»، المنطقیات، قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
29.   _______ (1408)، «ب»، التعلیقات، بیروت: درالمناهل.
30.   _______ (1413)، الاعمال الفلسفیة، بیروت: درالمناهل.
31.   _______ (1996)، احصاء العلوم، بیروت: مکتبة الهلال.
32.   _______ (1986)، کتاب الحروف، بیروت: درالمشرق.
33.   فروید، زیگموند (۱۳۹۴)، ایگو و اید، مترجم امیر پاشا صمدیان، تهران، ایران: پندار تابان.
34.   فنایی، محمد (1396)، درآمدی بر تاریخ فلسفه اسلامی، تهران: سمت.
35.   قراملکی، احد فرامرز (1386)، مطهری و کلام جدید، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
36.   کاپلستون، فردریک چارلز (1392)، تاریخ فلسفه، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، ج 8، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
37.   _______ (1393)، تاریخ فلسفه، ترجمه اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ج 6، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
38.   مصباح، محمدتقی (1388)، پیش نیازهای مدیریت اسلامی، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
39.   مطهری، مرتضی (1391)، یادداشت‌ها، تهران: صدرا.
40.   _______ (1392)، مجموعه آثار، تهران: صدرا.
41.   ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1366)، تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار.
42.   _______ (1381)، کسر اصنام الجاهلیة، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
43.   _______ (1382)، الشواهد الربوبیه فی المنهاج السلوکیه، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
44.   _______ (1422)، شرح هدایة الاثیریة، بیروت: موسسة التاریخ العربی.
45.   _______ (1981)، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث.
46.   _______ (بی تا)، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة (با حاشیه علامه طباطبایی)، بیروت: دار احیاء التراث.
47.   _______ (1363)، مفاتیح الغیب، تهران: موسسه تحقیقات فرهنگی.
48.   مورونو، آنتونیو (۱۳۹۳)، خدایان و انسان مدرن، مترجم‌ داریوش مهرجویی، تهران، ایران: نشر مرکز.
49.   موسوی خمینی، روح الله (1369)، سر الصلوة، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
50.   _______ (1370)، آداب الصلوة، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
51.   _______ (1377)، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
52.   _______ (1380)، شرح چهل حدیث، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
53.   هال، کالوین اس؛ نوربادی، ورنون جی (۱۳۷۵)، مبانی روانشناسی تحلیلی یونگ، ترجمه محمدحسین مقبل، تهران، ایران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد تربیت معلم.
54.   هوشنگی، حسین و دیگران (1396)، تحلیل انتقادی از دو استدلال مطهری بر جاودانگی انسان، پژوهشنامه فلسفه دین، سال پانزدهم بهار و تابستان 1396، (شماره 1، پیاپی 29)، صص 213-229.
55.   یونگ، کارل گوستاو (۱۳۵۰)، پاسخ به ایوب، مترجم‌ فؤاد روحانی، تهران، ایران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
56.   _______ (۱۳۵۲)، روان‌شناسی دین، مترجم‌ فؤاد روحانی، تهران، ایران: انتشارات شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
57.   _______ (۱۳۸۴)، در باب باز تولد، ترجمه فرزین رضاعی، نشریه ارغنون، ۱۳۸۴، شماره ۲۶ و ۲۷، صفحات ۱۷۵-۱۹۶.