فرا نظریه تکوینی: چارچوبی صدرایی برای اسلامی سازی علوم انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار، روان شناسی تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

چکیده
ایده اسلامی سازی علوم که بیشتر با عنوان علم دینی از آن یاد می شود در پنجاه سال گذشته به صورت جدی در جهان مطرح بوده است و نظریات متنوع و متکثری در ارتباط با امکان ، ضرورت و چگونگی دستیابی به آن ارائه شده است . در سال های اخیردر ایران نیز محققین و اندیشمندان گام های ارزنده ای برای تحقق این ایده برداشته اند. هر یک از این رویکردها در جایگاه خود از وجوه امتیاز ، برتری ها و همچنین اشکالات و نقض هایی برخوردار است. فرا نظریه تکوینی نیز در بستر اندیشه اسلامی، کوششی در راستای پیوند بین دین و علم است. این رویکرد تلاش دارد با طرح نظریه ای جایگزین رهیافتی سودمند در مطالعات علوم انسانی و اجتماعی پیشنهاد دهد و قابلیت این رویکرد را در ورود به مطالعات اجتماعی و انسانی به بحث گذارد. فرا نظریه تکوینی بر مبانی فلسفه اسلامی به صورت عام و حکمت متعالیه صدرایی به صورت خاص شکل گرفته است و با پذیرش مباحث اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری، مولفه های این متا تئوری را مطرح می کند ، چارچوبی که بر آن اساس دستگاه شناختاری تکوینی شکل می گیرد و در نهایت به نوعی روش شناسی در پژوهش می انجامد تا راهنمایی برای پژوهشگران جهت ورود به شناخت علمی در بستر اندیشه اسلامی باشد .

کلیدواژه‌ها


1-      ایمان، محمد تقی و کلاته ساداتی، احمد. )1392( . روش شناسی علوم انسانی نزد اندیشمندان مسلمان. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
2-      باقری، خسرو. (1374). هویت علم دینی ، کدامین وحدت . روش شناسی علوم انسانی. 1(3)3-15.
3-      بستان، حسین. (1384). گامی به سوی علم دینی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
4-      بوستانی، مهدی. پولادی، کمال و توسلی رکن آبادی، مجید.(1397). فرانظریه به عنوان ابزاری برای فهم. فصلنامه پژوهش های سیاسی و بین المللی.9(37)193-208.
5-      بیتس، مارس، جی. )1387( . مقدمه ای بر فرانظریه ، نظریه  و الگوها. فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی. ترجمه غلام حیدری. فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی. 11(4)،44 . 275- 297.
6-      پارسانیا، حمید.(1388). علم دینی از منظر حکمت اسلامی. راهبرد فرهنگ.2(5)19- 30.
7-      پسندیده، عباس. )1386الف( . در آمدی بر روش شناسی فهم معارف روان شناختی از احادیث. علوم حدیث، 12(3و4)88-109.
8-      تقوی، سید محمد رضا. )1399(. الگوی علوم انسانی اسلامی: چارچوب نظری و مدل عملیاتی. تهران: آفتاب توسعه.مرکز پژوهش های علوم انسانی صدرا.
9-      خرمائی، فرهاد. )1385(. علم خوب در علوم انسانی چه نوع علمی است؟پرسشی درست یا غلط. مجموعه مقالات اولین کنگره ملی علوم انسانی. تهران : مرکز همایش های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
10-   خرمائی ، فرهاد.)1390(. روان شناسی در پارادایم الهی. مجموعه مقالات کنگره بین المللی روان شناسی و دین. تهران:دانشگاه تهران.
11-   خرمائی ، فرهاد.)1402( . روش شناسی تکوینی: نگاهی تحولی به پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی اسلامی. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. 31، 73-94.
12-   دهخدا، علی اکبر، معین، محمد، شهیدی، سید جعفر و احمدی گیوی ، حسن. )1377(. لغت نامه دهخدا تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران ، روزنه.
13-   ریتزر، جورج. (1374). نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر. ترجمعه محسن ثلاثی، تهران:علمی
14-   ریتزر، جرج و گودمن، داگلاس. جی.(1390). نظریه ی جامعه شناسی مدرن . مترجمین: خلیل میرزائی و عباس لطفی زاده ، تهران:انتشارات جامعه شناسان، چاپ اول.
15-   زاهد زاهدانی، سید سعید. )1402(. جامعه شناسی با رویکردی سه وجهی. تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری.
16-   شیخ الاسلامی. راضیه و علوی، سید عابد. )1402(. علم تحول انسان از منظر فرانظریه. فصلنامه اندیشه های نوین تربیتی،19(1)،67، 49 66.
17-   کوهن، تامس.س.(1983). ساختار انقلاب های علمی. ترجمه عباس طاهری. تهران:قصه
18-   کافی، مجید و جمشیدیها، غلامرضا. (1391). مدل روش شناختی در نظریه پردازی در علوم انسانی اسلامی. روش شناسی علوم انسانی. 18(72)81- 109.
19-   گلشنی، مهدی. )1385(. از علم سکولار تا علم دینی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
20-   مسعودی، حمید و یوسفی، علی. (1400). فرانظریه پردازی ضرورتی برای نقد نظریات جامعه شناسی. پژوهش نامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی .21(7)341-357.
21-   موحد ابطحی،سید محمد تقی. )1401(.در آمدی بر ایده علوم انسانی اسلامی. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،مرکز پژوهش های علوم انسانی اسلامی صدرا.
22-   موحد ابطحی،سید محمدتقی. (1402). تاملاتی در باب علم دینی. تهران: موسسه فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم تحقیقات و فناوری.
23-   مهدوی، سید محمد صادق و بستان، حسین (1391). مبانی روش شناختی نظریه سازی در جامعه شناسی اسلامی با تطبیق بر جامعه شناسی خانواده . روش شناسی علوم انسانی.18(71)69-98.
24-   میری.سید محسن.(1389). تاثیر ویژگی های انسان در شکل گیری باور از منظر قرآن کریم با تاکید بر خود برتر بینی. اسراء. 2(4،6)65-80.
1.          Bates,M.J. (2005). An Introduction to Metatheories, and Models. In:Theories of Information Behavior, Edited By Karen. E. Fisher, Sandra Erdelez and Lynne.e (E.D)Mckechnie, Medford, New Jersey:Information Today.pp1-24.
2.          Lawler, E.& Ford, R.(1993). Meta theory and friendly competition in theory  growth:the case of power processes in bargaining ,In Beger, J & Zelditch. Morris. Jr(Eds),theoretical research programs:studies in growth of theory.Stanford:Stanford University press.
3.          Neufeldt.v,.& Guralink.D.B.(1994). Webster new world dictionary.New york:prentice hall.
4.          Overton,W.f.(2014). The process-relational paradigm and relation developmental systems metamodel as context .Research in human Development,11(4),323-331.   
5.          Overton,W.F.(2015). Processes .relations,and relational-developmental-system,In W,F,Overton,P.C,M,Molenaar,& R,M,Lerner(Eds,),Handbook of child psychology and developmental science:Theory and method,Chapter 2(p.1-54),john Wiley &Sons Inc.
6.          Ritzer,G., Zhao,S.& Murphy,J.(2006). Metatheory in Sociology the Basic Parameters and the Potetial contributions of Postmodernism,In Jonathan H .Turner (ed.). Handbook of Sociological Theory.Handbooks of Sociology and Social Research, Springer.
7.          Zhao,.S. (1991). Metatheory, Metamethod,meta data Analysis:what, why, and how. Sociological perspective vol 34,No.3