از تربیت اقتدارپذیر تا تحول در علوم انسانی: بازخوانی چرخه بازتولید شخصیت اقتدارگرا در دوره پهلوی دوم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه شناسی سیاسی، واحد علوم تحقیقات ،دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ، ایران

2 استاد گروه علوم سیاسی ،واحد تهران مرکزی ، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ، ایران

3 دانشیارگروه علوم سیاسی،واحد علوم تحقیقات ،دانشگاه آزاد اسلامی، تهران ، ایران

چکیده
این پژوهش با هدف بررسی ریشه‌های روان‌شناختی و اجتماعی اقتدارگرایی در ایرانِ دوره پهلوی دوم، به تحلیل چرخه‌ی بازتولید شخصیت اقتدارگرا از خلال نظام آموزشی، رسانه‌ای و فرهنگی می‌پردازد. اهمیت این مطالعه در آن است که اقتدارگرایی را نه صرفاً به‌عنوان سازوکاری سیاسی از بالا، بلکه به مثابه فرایندی دوسویه میان دولت و جامعه تحلیل می‌کند؛ فرایندی که در آن، اطاعت‌پذیری، وابستگی و تقدیس قدرت در ذهنیت جمعی نهادینه می‌شود و مانع شکل‌گیری تفکر انتقادی و علوم انسانی آزاداندیش می‌گردد. از نظر روش‌شناسی، پژوهش حاضر بر مبنای رویکردی میان‌رشته‌ای استوار است که نظریه‌های روان‌شناسی اجتماعی (آدورنو، فروم و داکیت) را با تحلیل تاریخی و فرهنگی ایران پهلوی دوم تلفیق می‌کند. داده‌ها از طریق بررسی متون تاریخی، اسناد آموزشی، خط‌مشی‌های فرهنگی و آثار تحلیلی متفکرانی چون بشیریه و آبراهامیان گردآوری و به‌صورت تحلیلی-تطبیقی تفسیر شده‌اند.یافته‌ها نشان می‌دهد نظام آموزشی و رسانه‌ای پهلوی دوم با تأکید بر انضباط، وفاداری و تقدیس شاه، روحیه پرسشگری و استقلال فکری را تضعیف کرده و الگوهای رفتاری اقتدارپذیر را بازتولید نموده است. این چرخه‌ی فرهنگی، با توسعه‌ی نامتوازن اقتصادی و تمرکز قدرت سیاسی، موجب شکل‌گیری شخصیت جمعی تابع و غیرانتقادی شد. نتیجه‌گیری پژوهش بیان می‌کند که گذار از این چرخه و تحول در علوم انسانی مستلزم بازاندیشی در الگوهای تربیتی، نهادینه‌سازی تفکر انتقادی، و رهایی آموزش از سلطه‌ی گفتمان قدرت است. تنها از رهگذر چنین تحولی می‌توان به پرورش شهروندان آگاه و مشارکت‌جو دست یافت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

1-آدورنو، تئودور  وهمکارانش (1399)، دیالکتیک روشنگری ، مترجم:مراد فرهادپور، امید مهرگان ، تهران ،انتشارات  هرمس
2- آبراهامیان، یرواند (1381). ایران بین دو انقلاب، ترجمه محمدابراهیم فتاحی و احمد گلمحمدی، تهران: نشر نی.
3- ازغندی، علیرضا )1379(. ناکارآمدی نخبگان سیاسی ایران بین دو انقلاب، تهران: نشر قومس
4-ازغندی، علیرضا، مرادی جو، علی جان (1395)، حلقه درونی قدرت در ساختار سیاسی حکومت پهلوی دوم (-1357 1342) فصلنامه پژوهش های سیاسی و بینالمللی، سال هفتم، شماره بیست و هفتم، تابستان1395
5- اشپربر،مانس (1402)، بررسی روان شناختی خودکامگی ، ترجمه علی صاحبی ، تهران ، انتشارات روشنگران ومطالعات زنان
6-اعتماد السلطنه، حسن ( 1345)، روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه، تهران، امیرکبیر، 1345، ص 834
7- بشیریه، حسین (1384). موانع توسعه سیاسی در ایران، تهران: گام نو.
8-بشیریه، حسین  (۱۳۸6). «جامعه‌شناسی سیاسی ایران: دوران پهلوی و انقلاب اسلامی». تهران: نشر نی.
9-بشیریه، حسین  (۱۳۹۸). فرهنگ سیاسی و جامعه ایران در دوره پهلوی دوم. تهران: انتشارات سمت.
10-ذوالفقاری زعفرانی ،رشید و علی نیا، علیرضا (1391)، بررسی نهاد خانواده و مدرسه بر جامعه پذیری دانش آموزان مقطع متوسطه رودهن )، فصلنامه پژوهش اجتماعی ، دوره سوم ، ش 8،ص 164 -147.
11-روت بن گیات (1402)، ترجمه فاطمه شاداب ،مردان قدرت طلب (چطور ظهور می کنند، چرا موفق می شوند و چطور سقوط می کنند)،انتشارات  ققنوس ، چاپ اول
12-ژیرو، هنری آ. (۱۳۹6). درباره‌ی آموزش انتقادی. نیویورک: انتشارات Continuum. (۱۸۶ صفحه). شابک: 978-1-44116-2-540 (جلد کاغذی)
13-ساعی ، منصور(1401) ، نقش رسانه ها در انتقال ارزش ها وپدیده شکاف هنجاری و ارزشی نسل‌ها ، سایت پژوهشکده باقرالعلوم (ع)، گروه مطالعات فرهنگ و ارتباطات دینی
14-سعادت فر ، سپیده و همکاران (1397)، بررسی قشربندی اجتماعی جامعه ایران در دوره پهلوی و پیامدهای امنیتی آن ،فصلنامه علمی ترویجی مطالعات تاریخ انتظامی ،سال پنجم، شماره شانزدهم، بهار ، صفحه 69 تا 96
15-سریع القلم ، محمود (1402) ،اقتدارگرایی ایرانی در عهد پهلوی ، تهران ، چاپ اول ،نشر فرزان روز
16- شهرآرای ، مهرناز(1384)، روان شناسی رشد نوجوان دیدگاهی تحولی ، تهران ، نشر علم
17- فاطمی ، سید محمد (1397)،تربیت رسانه ای درعصراطلاعاتوچالش های فراروی آن ،فصلنامه پژوهش در آموزش زبان وادبیات فارسی ،دوره 4،شماره 11،صفحه 36-18
18- فاضلی، نعمت‌الله. (۱۳۹۵). فرهنگ و توسعه (رهیافت مردم‌شناختی توسعه‌)/: تهران‌: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌، سازمان چاپ و انتشارات‌، 1376..
19- فولاد زاده، عبدالامیر(1369)، شاهنشاهی پهلوی در ایران، جلد،2 قم: کانون نشر
20- قلی پور، رحمت الله (1401) ،سیاستگذاری باز ، تهران ، چاپ اول  ، انتشارات دانشگاه تهران
21-کرم زادی ، مسلم (1404) ،قرن اقتدارگرایی؛ تحلیل ویژگی ها و اشکال اقتدارگرایی در قرن بیست و یک ، فصلنامه رهیافت های سیاسی وبین المللی،دوره هفدهم ،شماره اول ،بهار1404، 92-72
22-کاتوزیان، محمد علی (1381) ،تضاد دولت و ملت: نظریه‌ی تاریخ و سیاست در ایران،ترجمه‌ی علیرضا طیب، تهران، نشر نی،
23- منشادی، مرتضی، و اکبری، سارا. (1398). «تبیین رابطه ساخت سیاسی با توسعه سیاسی در دوران پهلوی اول براساس مدل برنارد کریک». فصلنامه دولت پژوهی، 6 (21)، 214-179.
24- موسوی، سیده لیلا، توسلی رکن آبادی، مجید. (1395). «فرهنگ سیاسی، فردیت و بازتولید اقتدارگرایی در ایران». فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، 12 (37)، 204-183.
25- نوروزی، فیض الله، و زم، سمانه. (1392). «سنجش اقتدارگرایی و عوامل موثر بر آن». مطالعات جامعه شناسی، 3 (11)، 78-69.
26- واعظ، نفیسه  (۱۳۸۸)، سیاست‌های کوچ‌نشینی در دولت نخست پهلوی، تهران: نشر تاریخ ایران.
 
1-Adorno, T. W., Frenkel-Brunswik, E., Levinson, D. J., & Sanford, R. N. (1950). The Authoritarian Personality. New York: Harper & Row.
2- Cuevas JA, Dawson, BL. (2020). An Integrated Review of Recent Research on the Relationships Between Religious Belief, Political Ideology, Authoritarianism, and Prejudice. Psychol Reports. 2021 Jun;124 (3), 9771014. https://doi.org/10.1177/0033294120925392
3- Duckitt, J. (2001). A dual-process cognitive-motivational theory of ideology and prejudice. Advances in Experimental Social Psychology
4- Giroux, H. A. (2025). Scholasticide: Waging war on education from Gaza to the West. Journal of Holy Land and Palestine Studies,
5- Hilbig  , Hanno Nourhan A. Elsayed1 Sascha Riaz3 and Daniel Ziblatt(2025) ،British Journal of Political Science , 55, e124, 1–11، hhilbig@ucdavis.edu
6- Leek, Joanna and Szulewicz, Elsbieta (2025). Constructivism in the Shadow of Centralism? Global Education Review, 12 (2), 57-77.
7- Lewis, Tyson (2006). From aesthetics to pedagogy and back: Rethinking the works of Theodor
8- Norris, Garet (2005). The authoritarian personality in the twenty-first century (Doctoral dissertation, Bond University).
9- Shiker, Z. R., & Tsegay, S. M. (2025). (Mis)Education in authoritarian regimes: The case of Eritrea. Education Sciences, 15(7), 801. https://doi.org/10.3390/educsci15070801