نقد پژوهش‌های تجربی و پوزیتیویستی در علوم اجتماعی، با تکیه بر آراء تئودور آدورنو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 کارشناسی ارشد علوم اجتماعی دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
پژوهشگران تجربه‌گرا از آغاز قرن نوزدهم مبنای علم و به تبع آن معنای آن را دگرگون ساختند. اگر پیش از آن، شعاع دایرهٔ معرفت، تمامی علوم و دانش‌های بشری اعم از عقلانی، وحیانی، حسی و... را به رسمیت می‌شناخت، پس از عصر روشنگری و تفسیر تجربی و حسی تجربه‌گرایان و پوزیتیویست‌های متقدم و منطقی از علم، طول این شعاع روز به روز کاسته می‌شد تا بدانجایی که «حس»، تنها مرجع معتبر برای به محک آزمون کشاندن صدق و کذب یک گزاره و در نتیجه علمی و غیرعلمی بودن آن شناخته شد. پژوهشگران تجربه‌گرا پس از تعیین تعریفی معرفت‌شناسانه و مشخص از علم، منطقی روش‌شناختی و طبعاً تجربه گرایانه برای آن پی ریخته و علاوه بر علوم طبیعی، سعی در تعمیم و بسط آن به حوزهٔ علوم اجتماعی نیز کردند. این مقاله در ابتدا به شکلی موجز به تبیین مفهوم تجربه گرایی و پوزیتیویسم و سیر تکوین و تکامل و تعمیم آن به علوم اجتماعی پرداخته و پس از آن به تحلیل و بررسی نقدهای تئودور آدورنو (به عنوان یکی از اعضای اصلی مکتب فرانکفورت) به این مکتب و همچنین پوزیتیویست‌های منطقی و عقل گرایان انتقادی می‌پردازد و در نهایت چرایی ناشایستگی و نابایستگی تعمیم مطلق منطق روش‌شناختی حاکم بر پژوهش‌های تجربی و پوزیتیویستی را به حوزهٔ علوم اجتماعی از منظر وی تبیین می‌کند.

کلیدواژه‌ها


احمدی، بابک (1376). خاطرات ظلمت، تهران: نشر مرکز.
آدورنو، تئودور و هورکهایمر، ماکس (1383). دیالکتیک روشنگری، ترجمه مراد فرهاد پور و امید مهرگان، تهران: نشر گام نو.
بلیکی، نورمن (1384). طراحی پژوهش‌های اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نشرنی.
بنتون، تد و کرایب، یان (1384). فلسفه علوم اجتماعی، ترجمه شهناز مسمی پرست و محمود متحد، تهران: نشر آگه.
شارون، جوئل (1379). ده پرسش از دیدگاه جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
شرت، ایون (1387). فلسفه علوم اجتماعی قاره ای، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
فلیک، اووه (1387). درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمه هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
فی، برایان (1381). فلسفه امروزین علوم اجتماعی، ترجمه خشایار دیهیمی، تهران: انتشارات طرح نو.
کانرتون، پل (1390). جامعه شناسی انتقادی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نشر کتاب آمه.
کرایب، یان (1378). نظریه اجتماعی مدرن، ترجمه عباس مخبر، تهران: نشر آگه.
محمد پور، احمد (1389). روش در روش، تهران: انتشارات جامعه شناسان.
ویلسون، رأس (1389). تئودور آدورنو، ترجمه پویا ایمانی، تهران: نشر مرکز.
Adorno, T. W. (1976) “Sociology and Empirical Research,” in The Positivist Dispute in German Sociology, translated by Glyn Adey and David Frisby. London: Heinemann Educational Books, pp. 68-86.
Adorno, T. W. (1976) “On the Logic of the Social Sciences,” in The Positivist Dispute in German Sociology, translated by Glyn Adey and David Frisby. London: Heinemann Educational Books, pp. 105-122.
Adorno, T. W. (2005), "Minima Moralia: Reflections on a Damaged Life". translated by E. F. N. Jephcott. London and New York: Verso.
Lichtblau, k. (2015) “Adorno’s position in the positivism dispute: A historical perspective,” Journal of Classical Sociology, 15(2), 115-121.
Popper, K. R. (1976) “ the Logic of the Social Sciences,” in The Positivist Dispute in German Sociology, translated by Glyn Adey and David Frisby. London: Heinemann Educational Books, pp. 87-104.