بومی‌سازی علوم انسانی در نظام آموزش عالی ایران: چالش‌ها، موانع و راهکار‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معارف اسلامی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.

2 استادیار، گروه معارف اسلامی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.(نویسنده مسئول)

چکیده
هدف این پژوهش، تحلیل عمیق چالش‌ها، موانع و راهبردهای بومی‌سازی علوم انسانی در نظام آموزش عالی ایران با تأکید بر نقش آن در ارتقاء هویت ملی و افزایش کارآمدی نظام آموزشی است. پژوهش حاضر بر این مسئله متمرکز است که تداوم اتکای ساختار علوم انسانی بر مدل‌های وارداتی، به‌ویژه الگوهای غربی، غالباً نیازهای معرفتی، فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران را بی‌پاسخ گذاشته و زمینه‌ساز ناکارآمدی آموزشی، گسست میان سنت و مدرنیته و تضعیف هویت ملی شده است. با بهره‌گیری از رویکرد کیفی و تحلیل محتوای منابع نظری، ابتدا موانع و چالش‌های اصلی پیشِ روی بومی‌سازی، مانند تقلیدگرایی، ساختارهای دیوان‌سالار، ضعف پیوند حوزه و دانشگاه و نگاه یک‌سویه به علوم غربی شناسایی شدند. سپس راهبردهای تحقق بومی‌سازی، از جمله تقویت تعامل میان‌رشته‌ای، بازنگری رویکردها، توجه به ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی بومی، و اتخاذ رویکرد انتقادی-اعتدالی نسبت به علوم وارداتی مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد تحقق بومی‌سازی اثربخش، مستلزم برنامه‌ریزی هدفمند، تعهد ملی و بازنگری در ساختارهای علمی موجود است و می‌تواند زمینه‌ساز ارتقاء هویت ملی و افزایش کارآمدی نظام آموزش عالی کشور باشد.

کلیدواژه‌ها


منابع
1.      ...................... .(1386). بازگشت به خویشتن. تهران: انتشارات قلم.
2.      ..........................(1391). انسان و اسلام، تهران: نشر الکترونیکی وبسایت دکتر علی شریعتی.
3.      ..........................(1394). بازشناسی هویت ایرانی اسلامی ) مجموعه آثار 27 (، تهران: نشر الکترونیکی وبسایت دکتر علی شریعتی.
4.      اخوی راد، بتول ( 1388 ). بررسی شیوه های بومی سازی علوم انسانی و تأثیر آن بر آموزش عالی. ماهنامه مهندسی فرهنگی؛ سال چهارم، شماره 35 و 36 .
5.      اسفندیاری، شهاب ( 1386 ). تولید علوم انسانی به زبان بین المللی. قابل دسترس در: http://old.alef.ir/vdcgnz9q.ak9n34prra.html?15065
6.      اشرف، احمد(1377). بحران هویت ملی و قومی در ایران، ایران نامه، سال دوازدهم، شماره 3.
7.      اصل خادمی، میرعلی اکبر؛ عباسی اسفناجی، حسین ( 1383 ). بررسی چالش ها و موانع ساختاری در توسعه دانش و فناوری در ایران. در: مجموعه مقالات توسعه دانش و فناوری در ایران. به اهتمام مهدی گلشنی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ج 1.
8.      امیدیان، مرتضی؛ زندوانیان، احمد(1398). بومی سازی علم روان شناسی در راستای تحول و ارتقای علوم انسانی با رویکرد قانون برنامه ششم توسعه، فصلنامه سیاست راهبردی و کلان، دوره 7،شماره2.
9.      باقری، شهلا ( 1387 ). علوم انسانی اجتماعی از بحران تا بومی سازی: انتقادات و راهکارها. فصلنامه حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی؛ سال چهاردهم، شماره 54 .
10.  برزگر، ابراهیم (1390). رهیافت بومی سازی علوم انسانی؛ قابل دسترس در سایت http://korsi.farhangoelm.ir/Products/Other/Article
11.  پوریانی، حسین( 1391 ).آسیب شناسی بومی سازی علوم انسانی.  نشریه خردنامه همشهری، شماره 94، قابل دسترس در سایت http://rasekhoon.net/article/show
12.  توکلی زاده راوری، محمد و دیگران ( 1393 ). سنجه ای برای بومی سازی علم: مطالعۀ نشریات علمی - پژوهشی حوزۀ علوم اجتماعی ایران در سال های 1381 تا 1389 ؛ فصلنامه علمی پژوهشی پردازش و مدیریت اطلاعات. دوره سی؛ شماره 2.
13.  جمشیدی، محمدحسین و همکاران ( 1394 ). نظریه پردازی و اسلامی سازی نظریه های علوم انسانی. نشریه فصلنامه مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال نوزدهم، شماره 4.
14.  حسن زاده، رمضان ( 1376 ). روشهای تحقیق کاربردی ( راهنمای تدوین پایان نامه و اجرای کارگاه های آموزشی ). تهران: انتشارات روان.
15.  راسل، برتراند ( 1378 ). جهان بینی علمی. ترجمه حسن منصور. تهران: نشر آگه.
16.  سالمی، داود ( 1395 ). ضرورت بومی سازی برنامه های فرهنگی؛ قابل دسترس در سایتhttp://shooshan.ir/fa/news/
17.  سروش، عبدالکریم(1383). نهاد علم و فرهنگ. تهران: صراط.
18.  شریعتی، علی(۱۳۸۹).  بازخوانی علوم انسانی در بستر فرهنگ ایرانی-اسلامی. تهران: انتشارات حکمت.
19.  شیرخانی،علی؛ سبزی، داود(1398). چالش­های بومی سازی و نظریه پردازی در علوم انسانی،فصلنامه علمی- تخصصی سپهر سیاست، سال 6، شماره 20.
20.  عباسی، ابراهیم ( 1394 ). اجتماع گرایی به مثابه روش تحلیل: تلاشی برای بومی نگری در علوم اجتماعی. فصلنامه مطالعات میان رشته ای در علوم انسانی، دوره هفتم، شماره 2.
21.  علیجانی، رضا (1381 ). شریعتی؛ راه یا بیراهه؟، تهران: انتشارات قلم.
22.  غفاری، غلامرضا(1390). سرمایه اجتماعی و توسعه. تهران: سمت.
23.  فرزانه پور، حسین ( 1385 ). مقاله: امکان بومی­سازی علوم انسانی و رشته­های آن با تأکید بر علوم سیاسی  (چالش ها و راهکارها). نشریه:کنگره علوم انسانی .
24.  کچوپان، حسین؛ جوادی یگانه، محمدرضا (1384). تطور نظریه هویت در غرب: از تجدد تا مابعد تجدد، علوم سیاسی، ش29.
25.  متقی زاده، عیسی و حسن زاده، محمد ( 1391 ). جایگاه علوم انسانی در پایگاههای استنادی علوم با تأکید برمفاهیم اسلامی ( نگاهی تطبیقی به ایران و جهان ). چکیده مقالات؛ تهران: دومین کنکره ملی علوم انسانی.
26.  نصر، حسین ( 1383 ). اسلام و تنگناهای انسان متجدد. ترجمه انشالله رحمتی. تهران: دفتر نشر و پژوهش سهروردی.
27.  نصری،(۱۳۹۷). علوم انسانی بومی و ضرورت‌های آن. تهران: نشر نی.
28.  نصیری، محمدرضا(1394).  علم بومی، علم جهانی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
29.  هافمن، استانلی( 2002 ). مهار جهانی شدن؛ چالشی پیش روی نهضت بومیسازی؛ ترجمه مهرزاد بروجردی قابل دسترس در سایت: http://mehrzadboroujerdi.com
 
1.         Azra, A. (2014). Islamic Education in Indonesia and Malaysia: Shaping Minds, Saving Souls. Routledge.
2.         ICSSR. (2022). Annual Report 20212022. New Delhi: Indian Council of Social Science Research.
3.         Le Grange, L. (2016). Decolonising the university curriculum. South African Journal of Higher Education, 30(2), 112.
4.         Mayor, F. (1989). Culture and the University. Higher Education in Europe, xiv(1):5-15.
5.         Smith, A. D. (1991). National Identity. Reno: University of Nevada Press.