تحول روش‌شناختی در علوم حدیث و رجال با رویکرد علوم انسانی دیجیتال: فرصت‌ها و چالش‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه یادگار امام خمینی (ره) آزاد واحد شهرری، تهران، ایران

چکیده
با گسترش فناوری‌های نوین و ورود علوم انسانی و اسلامی به عرصه دیجیتال، زمینه‌ای نوین برای تحلیل، دسته‌بندی و پردازش منابع سنتی فراهم شده است. علوم حدیث و علم رجال، به‌عنوان دو محور بنیادین در شناخت متون دینی و ارزیابی سندی روایات، از این تحول بی‌بهره نمانده‌اند. این مقاله با رویکردی تحلیلی-توصیفی، به بررسی آثار، نتایج و فواید بهره‌گیری از ابزارهای علوم انسانی دیجیتال در این دو علم می‌پردازد. از جمله دستاوردهای این پیوند می‌توان به ارتقای دقت در تحلیل سندی، امکان کشف روابط پیچیده میان راویان، تسهیل در کشف تعارضات روایی، و توسعه بسترهای پژوهش مشارکتی اشاره کرد. همچنین مقاله به چالش‌های موجود، از جمله ضعف زیرساخت‌های داده‌ای و نیاز به استانداردسازی متون اشاره دارد. نتیجه آنکه دیجیتال‌سازی منابع حدیثی و رجالی، با وجود برخی چالش‌ها، افق‌های جدیدی را در پژوهش‌های دینی می‌گشاید و ضرورت بازنگری در شیوه‌های سنتی تحقیق را برجسته می‌سازد. لذا این مقاله با ارائه الگویی چهاربعدی (فنی، آموزشی، نهادی و معرفتی)، راهکارهای توسعه پایدار این حوزه را پیشنهاد می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


1.      امینی، عبدالحسین(1423ق). الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب. نجف: مؤسسه الأعْلَمی للمطبوعات.
2.      امینی، مجتبی(1400ش). «نقد رویکردهای دیجیتال در مطالعات اسلامی». فصلنامه اندیشه اسلامی معاصر، سال ۷، شماره ۲.
3.      حسنی، محمد(1401ش). «تحلیل گرافی رجال با استفاده از پایگاه‌های داده گرافی». نشریه مطالعات نوین اسلامی، شماره ۹.
4.      حسینی، محمدرضا(1400ش). «تحلیل سندی دیجیتالی حدیث رد الشمس». پژوهشنامه علوم حدیث، سال ۱۲، شماره ۲.
5.      صفوی، حسین(1392). درآمدی بر علم رجال. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
6.      طه عبدالرؤوف سعد(1403ق). مصطلح الحدیث. بیروت: دارالکتب العلمیه.
7.      مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)(1401-1403ق). سامانه جامع الاحادیث، درایة الحدیث، رجال‌نگار. قم: نورسافت.
8.      نورسافت(1402ش). «پیشنهادهای توسعه پایگاه جامع الاحادیث». قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
 
1.      Alghamdi, A. (2021). “Digital Humanities in the Islamic World,” Digital Scholarship in the Humanities, 36(2), 404–421.
2.      Amini, M. (2021). Pedagogy of Digital Hadith Studies in Islamic Seminaries. University of Kufa Journal of Islamic Studies, 15.
3.      Berry, D. M. (2011). Digital Humanities: Knowledge and Critique in a Digital Age. Polity Press.
4.      Drucker, J. (2014). Graphesis: Visual Forms of Knowledge Production. Harvard
5.      Ghazi, F. (2021). Automated Contradiction Detection in Hadith Texts. In: Proceedings of the Conference on Digital Islamic Studies.
6.      Ghorbani, A., Ebrahimi, R., & Mohammadi, L. (2022). Knowledge Graphs in Islamic Studies: Applications in Hadith Analysis. Journal of Islamic Digital Studies, 2(1), 35–52).
7.      Giorgini, F. & Bauer, T. (2022). TEI and RDF in Islamic Text Encoding. Digital Orientalism Studies.
8.      Karimi, A., & Moradi, M. (2023). Data Mining and Visualization in Hadith Narrator Networks. Tehran University Digital Religion Series.
9.      Modarressi, H. (2003). Tradition and Survival: A Bibliographical Survey of Early Shi‘ite Literature. Oxford University Press
10.    Noorsoft.ir. (2023). Hadith and Rijal Systems Documentation. Qom: Noor Research Institute.
11.    Ramsay, S. (2011). Reading Machines: Toward an Algorithmic Criticism. University of Illinois Press.
12.    Ramsay, S. (2011). Reading Machines: Toward an Algorithmic Criticism. University of Illinois Press.
13.    Shirky, C. (2009). Here Comes Everybody. Penguin Books University Press..
14.    Shirky, C. (2009). Here Comes Everybody: The Power of Organizing Without Organizations. Penguin Books.
15.    Underwood, T. (2019). Distant Horizons: Digital Evidence and Literary Change. University of Chicago Press.