مدل مفهومی تحقق دولت هوشمند در جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.

2 عضو هیات علمی پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی «سمت» ، تهران، ایران

3 عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

4 عضو هیات علمی دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.

چکیده
با گسترش فناوری‌های دیجیتال، اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی و داده‌های کلان، دولت‌ها در جهان در مسیر گذار از مدل‌های سنتی به دولت هوشمند حرکت کرده‌اند. دولت هوشمند فراتر از دولت الکترونیک، با بهره‌گیری راهبردی از فناوری و داده، به دنبال افزایش کارایی، شفافیت، پاسخگویی، مشارکت شهروندان و توسعه پایدار است. در ایران، با توجه به سیاست‌های کلان، برنامه‌های توسعه و اسناد بالادستی، ضرورت طراحی یک مدل بومی برای استقرار دولت هوشمند احساس می‌شود. هدف این پژوهش، شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های دولت هوشمند در جمهوری اسلامی ایران و ارائه یک مدل مفهومی بومی است. این پژوهش با تحلیل مضمون به روش گراندد تئوری نتایج حاصل از منابع کتابخانه‌ای و مصاحبه‌ها را تجزیه و تحلیل و با رویکردی آمیخته (کیفی و کمی) نسبت به اعتبار بخشی به نتایج بدست آمده از نظرات جامعه نمونه شامل خبرگان آشنا به موضوع استفاده کرده است. یافته‌های پژوهش منجر به شناسایی شش بعد اصلی شامل حکمرانی، خدمات، داده، فناوری، زیرساخت و امنیت سایبری شد. این ابعاد در مجموع شامل 34 مؤلفه می‌باشد. یافته‌ها نشان می‌دهد که موفقیت در پیاده‌سازی دولت هوشمند مستلزم توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های فناوری، ساختار سازمانی، مشارکت شهروندان و امنیت داده‌هاست. این مدل مفهومی می‌تواند به سیاست‌گذاران در برنامه‌ریزی راهبردی، هماهنگی بین نهادی و ارتقای کیفیت خدمات عمومی کمک کند و مسیر گذار ایران را از دولت سنتی به دولت هوشمند تسهیل نماید. نتایج این پژوهش زمینه‌ساز تحقیقات آتی در توسعه ابزارهای ارزیابی و سیاست‌گذاری هوشمند در ایران خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


فهرست منابع؛
1.                    ایمانی، عبدالمجید، ذوقی، احمد، کشاورز، سهیلا. (1401). ساخت و اعتبارسنجی الگوی دولت هوشمند با رویکرد محیط زیستی. پژوهشهای محیط زیست، 31(62)، 405-427
2.                    تقوا، محمد رضا، تقوی فرد، سید محمد تقی، معینی، علی، زین الدین، محمد رضا. (1397). «الگوی برای بلوغ دولت هوشمند؛ بستری برای اقتصاد مقاومتی»، فصلنامه تخصصی سازمان اداری و استخدامی کشور، تحول  اداری، سری جدید، شماره 2، شماره پیاپی 56، 66-51
3.                    تقوا، محمدرضا، تقوی فرد، محمدتقی، معینی، علی، و زین الدینی، محمدرضا. (1396). «مدلی برای دولت هوشمند: تبیین ابعاد دولت هوشمند با استفاده از روش فراترکیب»، مطالعات مدیریت کسب و کار هوشمند، 6(21 )، 131-168.
4.                    حسینی، سید عبدالرسول،  قاسمی، محمد، یعقوبی، نورمحمد،  سالارزهی،  حبیب الله(1401). «شناسایی و تبیین پیشایندها و پسایندهای حکمرانی هوشمند با استفاده از روش دلفی فازی». فصلنامه چشم انداز مدیریت دولتی دوره 13(1401)، شماره 2 (تابستان)، صفحات: 91-115.
5.                    دوالی، محمد مهدی، نقدزاده، امیرسینا و رسولی، نسرین. (1402). «طراحی مدل هوشمندسازی سازمان با تکنیک تحلیل داده‌بنیاد». فصلنامه علوم و فنون مدیریت ارتباطات دوره 9(1)،170-139
6.                    دولتخواه، احمد. (1403). «الگوی راهبردی پلیس هوشمند جمهوری اسلامی ایران»، (رساله دکتری)، دانشگاه عالی دفاع ملی، دانشکده امنیت
7.                    رستمی، علی، عرب سرخی، ابوذر، آقایی، محسن و سخایی، محمد علی . (1403). «چالش های تنظیم گری رمز ارزها در جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه محیط شناسی راهبردی ج.ا.ایران 8(3)، 110-79
8.                    روستایی, شهریور , پورمحمدی, محمدرضا و قنبری, حکیمه . (1401). «مدلسازی ساختاری تئوری شهر هوشمند بر پایه حکمروایی خوب شهری در ایران (مدیریت شهری شهرداری تبریز)»، جغرافیا و برنامه‌ریزی، 26(79)، 155-169
9.                    روشن، سید علیقلی، یعقوبی، نورمحمد و مومنی، امیررضا. (1400). «کاربست هوش مصنوعی در بخش دولتی (مطالعه ای فرا ترکیب)». فصلنامه انجمن علوم مدیریت ایران ، 16(61).145-117
10. شجاعیان، امیر، تقوی فرد، محمدتقی، الیاسی، مهدی و محمدی، مهدی. (1398). «تحقق حاکمیت الکترونیک ایران: گامی به سوی دولت هوشمند». مدیریت بحران 8 ، (ویژه‌نامه هوشمندسازی)، 49-59.
11. صحرایی، فرامرز .(1402). «تحلیلی بر سند جامع دولت الکترونیک جمهوری اسلامی ایران از منظر شاخص های دولت دیجیتالی و حکمرانی داده». دولت پژوهی، 9  (34)، 34-1
12. صفری، معصومه، و بابایی، محمدرضا. (1394). دولت الکترونیک در عصر مجازی. کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری.
13. قائمی‌نیا، محمد مهدی، اسدیان فیلی، سپهر،  امیری‌فرد.(1404). هوش مصنوعی در بستر تحول دیجیتال: بازتاملی آسیب شناختی در درک مفاهیم و کاربردها. چشم انداز مدیریت دولتی،1404، 15 (2)، 80-10
14. کلانتری، نادیا ، شاهپری، علیرضا (1395). ارائه چارچوبی برای استقرار دولت هوشمند در ایران
15. کریمی، مهسا؛ دانائی فرد، حسن؛ کاظمی، سید حسین. (1402). واکاوی چالش‌های تحول دیجیتال در بخش عمومی ایران: پژوهشی کیفی، پژوهش‌های مدیریت عمومی.16(62)، 1-34 .
16. گل‌نژاد، مرتضی، معماریانی، عزیزالله و معتدل، محمدرضا. (1401). «طراحی مدل مفهومی جامع برای هوشمندسازی وزارتخانه‌ها». مطالعات بین‌ رشته‌ای دانش راهبردی، 12(46)241-264
17. موسوی، امیرمحسن و شامی زنجانی، مهدی (1404). چرخة حیات تحول دیجیتال چابک: مرور نظام‌مند پیشینه. مدیریت فرهنگ سازمانی،23 (2) .241-225
18. نجارزاده هنجنی، مجید و شمسی محب، علیرضا. (1402). فرصتها و تهدیدهای خدمات عمومی الکترونیک از منظر حقوق اداری. حقوق فنّاوریهای نوین 4 (8)35-21.
19. نعیمی، صادق زاده (1394)، «دولت الکترونیک ، اهداف، ویژگی‌ها و الزامات اجرا و توسعه در کشور»، مرکز ملی فضای مجازی، معاونت فناوری
 
 
 
1. Althunibat, A., Binsawad, M., Almaiah, M. A., Almomani, O., Alsaaidah, A., Al-Rahmi, W., & Seliaman, M. E. (2021). Sustainable applications of smart-government services: A model to understand smart-government adoption. Sustainability, 13(6), 3028.
2. Alzoubi, Haitham & Tan, Cheng Ling & El Khatib, Mounir & Alshurideh, Muhammad & Shwedeh, Fanar & Yanamandra, Ramakrishna & Lee, Khai Loon. (2025). Smart Government Initiatives: Transforming Global Supply Chains through Digital Change. International Review of Management and Marketing. 15. 209-217. 10.32479/irmm.18962
3. Chung, C.-S. (2015). The introduction of e-government in Korea: Development journey, outcomes and future. Gestion et management public, 3(4).
4. Danish Agency for Digital Government. (2022). National strategy for digitalisation Together in the digital development
5. Dell Technologies. (2020). Digital transformation index (DTI) 2020. Dell Technologies.
6. Dhaoui, L. (2021). E-government for sustainable development: Evidence from MENA countries. Journal of the Knowledge Economy, 13, 20702099.
7. European Commission.(2023). Digital Economy and Society Index (DESI)
8. European Commission. (2024). eGovernment benchmark 2024 : advancing pillars in digital public service delivery : insight report. Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2759/0684.
9. Gil-Garcia, J. R. (2013). Towards a smart state? Inter-agency collaboration, information integration, and beyond. Information Polity, 17(34), 269280.
10.   Guenduez, A., Mettler, T., & Schedler, K. (2020). Citizen participation in smart government: A conceptual model and two IoT case studies. In J. R. Gil-Garcia, T. A. Pardo, & M. Gasco-Hernandez (Eds.), Beyond smart and connected governments (pp. 179198). Springer Nature Switzerland AG.
11.   Harsh, A., & Ichalkaranje, N. (2015). Transforming e-government to smart government: A South Australian perspective. In S. C. Satapathy, B. N. Biswal, S. K. Udgata, & J. K. Mandal (Eds.), Intelligent computing, communication and devices (pp. 916). Springer.
12.   Iman, Hassan & Mahdi, Alia & Jabir Al-Khafaji, Nassir. (2014). A Theoretical Study Highlighting Smart Government Components in the 21st Century. 3. 333-347.
13.   International Telecommunication Union. (2024). Global Cybersecurity Index (GCI).
14.   Kliksberg, B. (2000). Rebuilding the state for social development: Towards smart government. International Review of Administrative Sciences, 66(2), 241257.
15.   Kolbjørnsrud, V. (2023). Designing the Intelligent Organization: Six Principles for Human-AI Collaboration. California Management Review, 66(2), 44-64. 
16.   Lee, Jungwoo & Kim, B. Joon & Park, SeonJu & Park, Sungbum & Oh, Kangtak. (2018). Proposing a Value-Based Digital Government Model: Toward Broadening Sustainability and Public Participation. Sustainability. 10. 3078. 10.3390/su10093078.
17.   Maazmi, Abdalla & Araci, Zehra & Piya, Sujan. (2025). Critical success factors for digital transformation in government organizations using a structural model approach. Discover Applied Sciences. 10.1007/s42452-025-07967-2
18.   Mellouli , S., Luna-Reyes, L. F., & Zhang, J. (2014). Smart government, citizen participation and open data. Information Polity, 19(1, 2), 1-4.
19.   Open Knowledge Foundation. (2017). Global open data index (GODI) 2016/2017.
20.   Oxford Insights. (2024). Government AI readiness index 2024.
21.   Portulans Institute. (2024). Networked Readiness Index (NRI). Portulans Institute.
22.   Prihatmanto, A., Andrian, R., Sunindyo, W., & Sutriadi, R. (2024). Transforming public services: A systematic review of smart government frameworks, architectures, and implementation challenges. IEEE Access, 11.
23.   Samsu, M. K. A.-K., & Khaerani, T. R. (2025).Smart Governance in the Digital Era: Models and Global Practices. Visioner: Jurnal Pemerintahan Daerah Di Indonesia, 17(3), 62-72.
24.   Sensuse, Dana & Arief, Assaf & Mursanto, Petrus. (2022). An Empirical Validation of Foundation Models for Smart Government in Indonesia. International Journal on Advanced Science, Engineering and Information Technology.
25.   Thales. (2025). Digital trust index (DTI-Trust): Consumer edition. Thales.
26.   Transparency International. (2024). Corruption Perceptions Index (CPI). Transparency International.
27.   UAE Government. (2015). The UAE strategy for government services [Strategy document].
28.   U.S. Department of State Staff. (2013). Digital government: Building a 21st century platform to better serve the American people. CreateSpace Independent Platform.
29.   United Nations. (2024). E-Government Development Index (EGDI) . United Nations Department of Economic and Social Affairs (UN DESA).