واکاوی ظرفیت‌های قانونی نظام حقوق رسانه‌ای ایران (چالش‌های تعارض آزادی بیان با مبانی فقهی و امنیتی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه حقوق عمومی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه حقوق عمومی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده
نظام حقوق رسانه‌ای در ایران منظومه‌ای از ظرفیت‌ها و چالش‌های قانونی است که تبیین دقیق آن مستلزم واکاوی در چارچوب قانون اساسی و متون قانونی است. پژوهش حاضر باهدف بررسی ظرفیت‌های قانونی رسانه‌ها و تحلیل تعارضات موجود میان آزادی بیان و محدودیت‌های قانونی انجام شده است. مسئله اصلی تحقیق این است که نظام حقوقی ایران چگونه میان حق بر آزادی بیان و ضرورت‌های حفظ امنیت ملی و حریم خصوصی تعادل برقرار می‌کند؟ فرضیه تحقیق بر این استوار است که علی‌رغم پیش‌بینی ظرفیت‌های گسترده در قانون اساسی، ابهام در مفاهیم کلیدی و فقدان معیارهای روشن در ارزیابی جرایم رسانه‌ای، منجر به غلبه رویکردهای تحدیدی بر رویکردهای آزادی‌محور شده است. این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی و با استناد به مبانی فقهی و قوانین موضوعه، نشان می‌دهد که تقویت جنبه‌های نظارتی بدون شفاف‌سازی حدود آزادی، کارآمدی نظام رسانه‌ای را با چالش مواجه کرده است. در نهایت، راهکارهایی جهت ارتقای استانداردهای حقوقی و رفع تعارضات ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

 1-آراسته، جمشید و صنیعی، آراسته(1402)،مسئولیت اجتماعی رسانه و حقوق جنگ؛ رهیافتی بر جامعه شناسی رسانه انقلابی در جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه علمی جامعه شناسی  سیاسی انقلاب اسلامی، دوره 4، شماره 1. ص 137-166
2-ابوالمعصومی، نرگس (۱۴۰3). نظارت بر رسانه با رویکرد فقهی و حقوقی، فصلنامه علمی مطالعات حقوق، شماره ۲۴.
3- استاپنهورست ریک(1396). نقش رسانه­ها در مقابله با فساد، مترجمان کرمی، علی و تمجید، فرامرز و محمودی بهزاد. دانش ارزیابی(شماره 33).131-159
4- اسماعیلی، محسن (1387). مقدمه ای برحقوق رسانه ها، فصلنامه حقوقی گواه، شماره13
5-اصلانی، زینب، جعفری، علی، سلمان زاده، جعفر(1402). مسئولیت مدنی رسانه­ها در قبال نقض حریم خصوصی در حقوق ایران و انگلستان، نشریه جامعه، فرهنگ، رسانه دوره 12، شماره 46
6- انصاری، باقر (1396). حقوق رسانه، انتشارات سمت
7-انصاری، باقر (۱۴۰۳). حقوق ارتباطات و رسانه‌های نوین. چاپ پنجم، نشر سمت.
8-انصاری، ب و احمدوند، ب، 1402، حق پاسخ در رسانه در پرتو مطالعات تطبیقی و حقوق ایران، مجله حقوقی دادگستری (علمی-پژوهشی) دوره ۸۸، شماره ۱۲۵، ۳۹۹-۴۲۰ .
9- باختری، مریم و سرایی، علی (۱۴۰۴). چالش‌های اخلاقی و حقوقی آزادی بیان در فضای مجازی و رسانه‌های نوین، فصلنامه علمی مطالعات حقوق و علوم قضایی، دوره ۲، شماره ۳، صص ۷۰-۹۵.
10- باستانی، سوسن و خانیکی، هادی و ارکان زاده یزدی، سعید(1399). نظام رسانه ای ایران: جانشینی ناکامل رسانه­های نوین و از جا رفتگی شبکۀ رسانه ها، فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ ارتباطات7-31
11- خوشنودی، هادی(1403). رابطه فقه و ابعاد امنیت از دیدگاه فقه امامیه (با توجه به الگوها و راهکارهای فقه امنیت)، انتشارات آبات (با همکاری پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر)، قم
12-رحمانی، قدرت الله، (1399)، حقوق مخاطب و رسانه های الکترونیک در ایران؛ از ایده قانون جامع تا الگوی نظام آیین نامه ای، فصلنامه حقوق اداری، شماره 24، 93-111.
13-رحمت الهی، حسین، آقا محمد آقایی، احسان، (1403). نگاهی نو به مبانی حقوق عمومی (مفاهیم و ارزش ها)، تهران، شرکت سهامی انتشار.
14-رزمخواه، نجمه (1404)، سلامت کوانتومی: پلی میان فن­آوری و حقوق بشر در عصر نوآوری، فصلنامه علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی، دوره 14، شماره ا،19-1
15-زرکلام، ستار (۱۳۹۴). حقوق فناوری اطلاعات، نشر شهر دانش، چاپ پنجم.
16-شهریور، محمد حمید، رحمانی، قدرت الله، بیگلربیگی، کیان( 1401). حق مخاطب، بهره­مندی از اطلاعات صحیح و مقابله با اخبار جعلی در رسانه­ها، فصلنامه پژوهش­­های ارتباطی
17-فلاح­تفتی، فاطمه،(1404)، مسئولیت حقوقی پلتفرم­های دیجیتال درقبال حذف محتوای مرتبط با شخصیت­های تحت 18-تحریم(مطالعه موردی سردار سلیمانی)، فصلنامه علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی دوره 14، شماره 2، 81-63
19-قاضی، ابوالفضل (1399) بایسته­های حقوق اساسی، انتشارات نشر میزان، 147-150
20-قاضی، ابوالفضل( 1402) حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، انتشارات نشر میزان، چاپ هفدهم. 630-650
21-قریشی، فاطمه السادات(1401). بررسی جامعه شناسی فصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در پرتو اسناد بین المللی، فصلنامه جامعه شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 223-246
22-کارلسون، اولاً (1398). تهرانی، راثی. آزادی بیان و رسانه­ها در زمان ابهام، خبرنامه فرهنگ و رسانه 145-154
23-کشاورز، مونس و همکاران(1401). حمایت از آزادی بیان در فقه و حقوق کیفری ایران، فصلنامه فقه جزای تطبیقی (نشریه علمی-پژوهشی) دوره ۲، شماره ۲ (پیاپی ۳)
24- گاپله، محمد و همکاران(1404). الگوی حکمرانی تنظیم­گری رسانه­های صوت و تصویر فراگیر در ایران، فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ ارتباطات، شماره 69، 79-43
25-محققی، محمدمهدی(1404). فقه خبر، پژوهشی در احکام فقهی رسانه­های خبری انتشارات خبرگزاری رسا با همکاری مرکز رسانه و فضای مجازی حوزه‌های علمیه (چاپ اول)
26-مرادی برلیان، مهدی (۱۴۰۲). تعارض حقوقی بین آزادی رسانه و امنیت ملّی و راهکارهای رفع آن، پژوهشنامه حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران.
27-مسعودی، امید­علی و اسدی، خاطره (1403). مطالعه تطبیقی حقوق رسانه در پرتو قوانین ایران و کشورهای اسکاندیناوی، فصلنامه فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی شماره 1
28-معتمدنژاد، کاظم (۱۳۹۱). حقوق مطبوعات. جلد اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
29-مهرپور، حسین (1401). نظام بین‌المللی حقوق بشر، انتشارات اطلاعات (تهران)
30-موسوی بجنوردی، محمد. (۱۳۹۶). قواعد فقهیه. جلد اول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)
31-مؤمنی راد، احمد و پتفت، آرین(1393) مقایسه تطبیقی محدودیت­های حاکم بر آزادی مطبوعات در نظام حقوقی ایران و انگلستان، دو فصلنامه حقوق بشر اسلامی، 89-105
32-نجارها، ح، 1401، ابعاد حقوقی مسئولیت مدنی و حق پاسخگویی رسانه­ها در ایران، مجلیه دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال پنجم(شماره 49)42-58 .
33-نعیمی، حامد (1394). بررسی حفظ حریم خصوصی افراد در رسانه از دیدگاه فقه امامیه، دانشگاه فردوسی مشهد
34-هاشمی، سید محمد(1401) حقوق اساسی و ساختارهای سیاسی (مطالعه تطبیقی) ، ناشر: نشر میزان (تهران)
35-ویژه، محمدرضا، قشلاقیان، بهزاد (1403). مقاله صلاحیت و استانداردهای نظارت بر رسانه؛ مطالعه در حقوق ایران و انگلستان. فصلنامه مطالعاتی و تحقیقاتی وسایل ارتباط جمعی
36- سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران فضای مجازی،  شورای عالی فضای مجازی (۱۴۰۱). مصوب جلسه هشتاد و دوم.
37-قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، مصوب ۱۳۸۸
38- قانون جرایم رایانه‌ای، مصوب ۱۳۸۸
39- گزارش "حق پاسخ در سکوهای رسانه‌ای کاربرمحور و ارائه پیش نویس قانونی". مرکز پژوهش‌های مجلس (1404) شماره مسلسل 20974
40-قانون اساسی جمهوری عربی مصر، مصوب ۲۰۱۴ (مواد ۷۰، ۷۱ و ۷۲ مربوط به آزادی مطبوعات و شورای عالی تنظیم‌گری).
41-قانون تنظیم مطبوعات، رسانه‌ها و شورای عالی تنظیم‌گری مصر (قانون شماره ۱۸۰ مصوب ۲۰۱۸).
42-قانون آزادی مطبوعات فرانسه، مصوب ۲۹ ژوئیه ۱۸۸۱ (Loi du 29 juillet 1881 sur la liberté de la presse) با اصلاحات تا سال ۲۰۲۲.
 
43-Barendt, Eric& Hitchens, Lesley& Craufurd Smith, Rachael (2013). The Right of Reply (in Media Law: Text, Cases and Materials)
 44-Bublitz, J. C. (2025). The Law and Ethics of Freedom of Thought, Volume 2: Cognitive Liberty, Mental Privacy, and International Law. Palgrave Macmillan.
45-Campbell Angela J(1999). Self-Regulation and the Media, Federal Communications Law Journal (Vol. 51, Iss. 3, Article 11),
46-Eberwein, Tobias(2024).Media Self- Regulation,Handbook of Media and  Communication Economics
47- Feintuck, Mike, & Varney, Mike (2006). Media Regulation, Public Interest and the Law. 2nd Edition, Edinburgh: Edinburgh University Press, pp. 53-84 (Chapter 3: "The Regulation of the Media in the Public Interest").
48-Independent Press Standards Organisation (IPSO) (2021). ‌ The Editors' Code of Practice.
49. Mendel, Toby (2012). Restricting Freedom of Expression: Standards on National Security and Public Order. Halifax: Centre for Law and Democracy, pp. 12-29 ­
50-Koltay, András(2013). The Right of Reply: A Right to Have an Error Corrected, or a Right to Dispute a Valid Editorial Judgment?